On iki imamın adı bu deyişte sırayla, dörtlük dörtlük geçer: Hasan ile Hüseyin'den başlayıp Zeynel, Bakır, Cafer, Musa ve Rıza üzerinden Taki, Naki, Askerî ve sonunda Mehdî'ye varılır. Alevî geleneğinde bu türden şiirlere düvaz-ı imam ya da düvazdeh imam denir; Repertükül kaydı da eserin türünü böyle yazar. Sözler Hatâyî mahlasını taşır. Ezgi ise Merzifon'da Âşık Erdal Denk'ten alınmış ve kendisine ait olarak kaydedilmiştir. TRT repertuvarında bulunmayan eser, Repertükül arşivine 2096 numarayla girmiştir.

Künye

  • Arşiv no: Repertükül arşivi 2096 (TRT numarası değildir)
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Tür: düvaz-ı imam (deyiş)
  • Kaynak kişi: kayıtta ayrı bir kaynak kişi yoktur; nota besteciden alınmış, icra besteciye aittir
  • Derleyen ve notaya alan: Erkan Demirtaş, Berkay Gençer
  • Derleme tarihi: belirtilmemiştir; derleme AB destekli CultureCIVIC Kültür Sanat Destek Programı kapsamında yapılmıştır
  • Makamsal dizi: kayıtta yazılmamıştır; bitiş sesi Mi
  • Usul: 7/8
  • Ses alanı: Re ile Sol arası, dört ses
  • Söz: Şah Hatâyî (kayıttaki yazımıyla "Şah Hatayi")
  • Müzik: Âşık Erdal Denk
  • Kaynak bağlantısı: TRT'de bulunmadığı için künye ve sözler Repertükül arşiv kaydından izlenebilir.

Sözleri

Metin kayıttaki biçimiyle verilmiştir; büyük harfle yazılmış sözler küçük harfe çevrilmiş, "birgün" gibi bitişik yazımlar ayrılmıştır. Söz sahibi yüzyıllar önce yaşamış bir şair olduğundan beş dörtlüğün tamamı aktarılabilir.

Muhammed Ali'yi candan sevenler
Yorulup yollarda kalmaz inşallah
İmam-ı Hasan'ın yüzün görenler
Hüseyin'den mahrum olmaz inşallah
İmam-ı Zeynel'den bir dolu içen
İmam-ı Bakır'dan kaynayup coşan
Sıdk ile İmam Cafer'e koşan
Bundan özge yola sapmaz inşallah
İmam-ı Musa'dan gelen erenler
Can baş feda edüb cemler görenler
İmam-ı Rıza'ya zehir verenler
Divanda şefaat bulmaz inşallah
Bir gün olur okuturlar defteri
Şah oğlunun elindedir teberi
Uyanırsa Takiy Naki Askeri
Açılan gülümüz solmaz inşallah
Hatayi der bu iş bir gün biter a
Özünü katagör ulu katara
Mehd'i şevki bu cihanı tutar a
Şah oğluna sitem olmaz inşallah

Her dörtlük "inşallah" redifiyle bir dua gibi kapanır. Muhammed ile Ali'yi candan sevenler yolda yorulup kalmayacak, Hasan'ın yüzünü görenler Hüseyin'den mahrum olmayacaktır. İkinci dörtlükte Zeynel'den "dolu", yani cemde sunulan kadehi içen, Bakır'dan coşan ve içtenlikle Cafer'e koşan kişinin başka bir yola sapmayacağı söylenir. Üçüncüsü bir lanet barındırır: İmam Rıza'yı zehirleyenler mahşer divanında şefaat bulamayacaktır.

Dördüncü dörtlük hesap gününe bakar: defterler okunacak, teber, yani dervişin baltası "Şah oğlu"nun elinde olacaktır. Taki, Naki ve Askerî "uyanırsa" açılmış gül solmaz. Son dörtlükte şair bu işin bir gün biteceğini söyler ve dinleyene kendini büyük kervana, "ulu katar"a katmasını öğütler. "Mehd'i şevki" diye yazılan söz Mehdî'nin şevki olarak anlaşılabilir; on ikinci imamın dünyayı tutacağı beklentisine işaret eder. Kayıttaki yazım bozuk olduğu için bu okuma kesin değildir.

Hikâyesi

Deyişin yazılış hikâyesine dair yayımlanmış bir kayıt bulunamadı. Hatâyî, Safevî Devleti'nin kurucusu Şah İsmail'in (1487-1524) Türkçe şiirlerinde kullandığı mahlastır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki maddeye göre sonraki yüzyıllarda pek çok Kızılbaş, Alevî ve Bektaşî şairi de aynı mahlasla şiir söylemiş, bu da cönklerdeki şiirlerin kime ait olduğu konusunda karışıklığa yol açmıştır. Metni doğrudan Şah İsmail'e bağlamak bu yüzden güçtür; elde olan, Merzifon'da bugün okunan biçimin Hatâyî adıyla söylendiğidir.

Müzikal Özellikleri

Kayıt dizinin adını boş bırakır, karar sesini de yazmaz; bitiş Mi sesindedir. Usul yedi zamanlı aksak 7/8'liktir ve ezgi Re ile Sol arasında yalnız dört seslik dar bir alanda kalır, bu da uzun sözün hece hece duyulmasına imkân verir. Notanın altına düşülmüş bir açıklama icrayı yönlendirir: eserin girişindeki kısım yalnız ilk kıtadan önce çalınır, sonraki kıtalarda atlanır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Ezgiyi bağlayan Âşık Erdal Denk'in derleyicilere okuduğu söyleyiş, deyişin bilinen tek icrasıdır. Aynı derleme dizisinde onun hem sözünü hem ezgisini yaptığı "Merzifon Yollarında" da bulunur. Deyişin başka yorumculara ya da plaklara geçtiğine dair yayımlanmış bir bilgiye ulaşılamamıştır.

Amasya'nın deyiş ve türkülerini bir arada anlatan yazı: Yeşilırmak'ın Ezgisi.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar