Özgün Metin

Vezin: Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

Ben ki evvel kul-ıdum sen şâha kul
Yine kıl kullıga sultânum kabûl
Yâ suçum bagışla yâhûd al serüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Ben ki daha önce senin gibi bir şaha kuldum; sultanım, beni yine kulluğa kabul et.

2. Ya suçumu bağışla ya da başımı al.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki parça, Edirneli Nazmî'nin Şehzade Mustafa'ya sunduğu bir arz-ı hâlden kalan bir beyit ile ayrı bir mısradır. Arz-ı hâl, şairin bir büyüğe durumunu anlatıp ondan bir dilekte bulunduğu manzumedir; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Nazmî'nin divanında "Arz-ı Hâl Be-Pâdişâh" başlıklı bir mesnevi bulunduğunu belirtir. Beyit, "fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün" vezniyle, kendi içinde kafiyeli (kul, kabûl) bir mesnevi beytidir. Recep Hasar parçayı divan neşrinin 3842. sayfasından aktarır; ikinci mısraın beyitteki yeri ve eşi bilinmemektedir. Arz-ı hâlin tamamına ulaşamadık.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyitte "kul" kelimesi üç kez tekrarlanır ve şairin şehzadeye bağlılığını vurgular. "Sen şâha kul" söyleyişi "senin gibi bir şaha kul" ya da "sen şaha kul" diye okunabilir; iki okuyuş da şairin daha önce şehzadenin hizmetinde bulunduğunu anlatır. Ayrı mısradaki "Yâ suçum bagışla yâhûd al serüm" (ya suçumu bağışla ya da başımı al) sözü, divan şiirinde sık görülen, efendisinin kararına kendini bütünüyle teslim eden kulun dilidir. Bu söz, şairin hizmetten bir sebeple uzaklaştığını ve geri dönmek için kararlı olduğunu gösterir.

Tarihî Bağlam

Hasar, bu arz-ı hâli şair ile şehzade arasındaki ilişkiyi açıklayan önemli bir delil sayar: şair burada şehzadenin maiyetinde bulunduğunu ve yeniden girmek istediğini yazar. Ziya Avşar'a göre bu ilişkinin Manisa sancağında kurulmuş olması en akla yatkın ihtimaldir. Şehzade 1541'de Manisa'dan Amasya'ya geçtiğine göre, arz-ı hâlin şehzadenin Amasya yıllarında, onun Manisa'daki eski hizmetlisi tarafından yazılmış olması mümkündür; bu çıkarım bize aittir. Nazmî'nin Şehzade Mustafa için yazdığı mersiye ve kasideden beyitler bu kategoride ayrı yazılardır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Edirneli Nazmî, Dîvân, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (e-kitap), s. 3842 (Hasar'daki aktarımla; e-kitaba ulaşamadık).

Akademik çalışmalar

  • Recep Hasar, Türk Edebiyatı'nda Padişah ve Şehzade Mersiyeleri, Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018, s. 118-119. https://hdl.handle.net/11352/2746
  • Ziya Avşar, 16. yy Divan Edebiyatında Edirneli Nazmî ve Türkî-i Basit, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara, 1998, s. 21 (Hasar'daki aktarımla).

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar