Özgün Metin

Sensin ey cânânım idrâk eyledim cân ‘âleme
Yok yine âlemde senden gayri cânân âleme
Gözlere öyle hayâl-ârâ-yı sevdâsın ki sen
Hep seni tasvîr ider baktıkça insan âleme
Her perî-sîmâya âlem cân atar cânân diye
Sen cemâl-i pâk ile itdikçe cevlân âleme

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey sevgilim, anladım ki âleme can olan sensin; âlemde yine senden başka âlemin sevgilisi yoktur.

2. Sen gözlere öyle bir sevda hayali süsleyicisisin ki insan âleme baktıkça hep seni resmeder, hep seni görür.

3. Sen temiz güzelliğinle âlemde dolaştıkça, âlem her peri yüzlü güzele "sevgili" diye can atar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Hüsameddin'in "Bu da onundur" diyerek verdiği üç beyittir. İlk beytin iki mısraı da "âleme" redifi ve "cân / cânân" kafiyesiyle biter; parça bir gazelin matlaıyla başlar. Öteki beyitlerin kafiyeleri "insan" ve "cevlân" kelimeleridir. Gazelin kaç beyit olduğu ve mahlas beyti bilinmiyor. Hüsameddin vezni göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

Parça, bir önceki tevhid beyitleriyle aynı yerde ve aynı düşünce çizgisinde verilir. Âlemdeki her güzelliğin tek bir sevgilinin yansıması olduğu düşüncesi, tasavvuf şiirinde vahdet-i vücûd anlayışına yakın düşen yaygın bir temadır. Şair ilk beyitte bu sevgilinin âlemin canı olduğunu "idrâk ettiğini" söyler. İkinci beyitte göz, âleme baktıkça yalnız onu görür; üçüncü beyitte ise insanların peri yüzlü güzellere duyduğu ilgi bile, o güzelliğin âlemde dolaşmasının bir sonucu sayılır. Böylece dünyevî aşk, gerçek sevgiliye yönelen aşkın bir gölgesi olarak yorumlanır. Beyitlerin tasavvufî bir okumaya uygun olduğunu Hüsameddin'in onları tevhid şiirleri arasında vermesi gösterir; ayrıntılı yorum bizimdir.

Redifteki "âleme" kelimesi her beyitte farklı bir bağlamda geçer ve parçanın bütününe âlem fikrini yayar. "Cân" ile "cânân" arasında ses benzerliğine dayanan bir cinas, "hayâl-ârâ" ile "tasvîr" arasında resim ve hayal ilgisine dayanan bir tenasüp vardır. "Perî-sîmâ" (peri yüzlü) ve "cemâl-i pâk" (temiz güzellik) sözleri, görünen güzellik ile onun kaynağı olan güzellik arasındaki farkı belirtir.

Tarihî Bağlam

Hüsameddin bu beyitleri, Nelmî'nin ömrünün son yıllarında tasavvufla yoğun biçimde uğraştığını söylediği bölümde verir. Nelmî bu yıllarda Amasya'da Kapancızâde Medresesi'nin bir hücresinde yalnız yaşıyordu. Şairin hayatı için Nelmî (Tahsîn Hasan Efendi) yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar