Özgün Metin

‘Aşk sahrâsını her lahza hümây-ı gönlüm
Tek ü tenhâ dolanur sanma gezer ‘Ankâ tek

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönlümün hümâ kuşu aşk çölünü her an yapayalnız dolaşır; onu Anka gibi (boş yere) gezip duran bir kuş sanma.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Tek beyit olarak aktarılmıştır. İkinci mısraın sonundaki "tek" kelimesi Azerbaycan Türkçesinde "gibi" anlamına gelir; aynı mısraın başındaki "tek ü tenhâ" sözünde ise "yalnız" anlamındadır. Hüsameddin'in metninde "‘Ankâ" kelimesindeki uzatma işareti e-kitabın metin katmanında farklı bir harfle görünür; burada "â" olarak alınmıştır. Hüsameddin vezni göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit iki efsanevi kuş üzerine kurulur. Hümâ, gölgesi kimin başına düşerse onu devlete eriştirdiğine inanılan ve hep yükseklerde uçan kuştur; Anka ise adı olup kendisi olmayan, Kaf Dağı'nda yaşadığı söylenen ve kimsenin görmediği kuştur. Şair gönlünü hümâya benzetir ve onun aşk çölündeki yalnızlığının, Anka'nın hiç görünmeyen varlığıyla karıştırılmamasını ister. Beyit, "sanma" sözünün nereye bağlandığına göre biraz farklı da okunabilir: "yapayalnız dolaşır; Anka gibi gezdiğini sanma". İki okuyuşta da anlam aynı yöne çıkar.

Beytin en dikkat çekici yanı "tek" kelimesinin iki ayrı anlamda kullanılmasıdır: "tek ü tenhâ" (yapayalnız) ve "‘Ankâ tek" (Anka gibi). Aynı kelimenin farklı anlamlarla tekrarına cinas denir. Söz oyunu Azerbaycan ve Anadolu Türkçesinin bir arada kullanılmasından doğar; Hüsameddin'in "kavâid-i lisanımıza uymayan edebî garâbetler" sözüyle bu tür kullanımları kastetmiş olması mümkündür, ama bunu açıkça söylemez. "Sahrâ", "hümâ" ve "‘Ankâ" kelimeleri arasında çöl ve kuş imgeleri etrafında bir tenasüp vardır.

Tarihî Bağlam

Hüsameddin, Nigârî'nin divanında güzel naatlar, yüksek gazeller, yanık ve derûnî elemleri dile getiren kıt‘alar bulunduğunu, fakat bunların arasında şiir kusurları ve dil kurallarına uymayan edebî tuhaflıklar da olduğunu, bunların da şaire özgü sözler sayılması gerektiğini yazar; ardından "meselâ" diyerek dokuz parçayı art arda sıralar. Hangi beytin güzelliğe, hangisinin kusura örnek olarak verildiğini ayırmaz. Şairin edebî kişiliği için Nigârî: Şair ve Eserleri yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar