Bu parça, Merzifon'da halka olup oynanan bir oyunun iki bölümünü birden taşır. Konservatuvar heyeti 7 Temmuz 1943'te onu Rasim Olgun'dan iki plak yüzüne kaydetmiş ve fişe şu adı yazmıştır: "Dallike Ağırlaması ve Yerinnemesi (Halkalı Toplu Oyun)". Ağır başlayan ilk bölüm "Pınarın başına daş ben olayım" dizesiyle açılır, hızlanan ikinci bölüm ise "Hey Dallike Dallike" nakaratına döner. TRT repertuvarı parçayı ilk dizesinin adıyla, 4602 numarayla kırık havalar arasına almış ve Merzifon'un Sarıköy'üne yazmıştır.

Künye

  • Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 4602 (kırık hava bölümü)
  • Yöre: Amasya, Merzifon, Sarıköy
  • Kaynak kişi: Rasim Olgun; icra da kendisine ait
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen)
  • Derleme tarihi ve yeri: 7 Temmuz 1943, Merzifon; konservatuvar kataloğunda sıra 3651, plak 1119/B-1 ve 1119/B-2
  • Notaya alan: Altan Demirel
  • Makam: Hüseynî dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: repertuvar künyesinde 4/4+2/4+6/4; Demircioğlu'nun tablosunda 4/4
  • Ses alanı: Sol ile tizdeki Sol arası, sekiz ses
  • Türü: sözlü oyun havası (ağırlama ve yeldirme)
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'nin eser bazında açık bir repertuvar adresi bulunmadığından 4602 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül'den okunabilir.

Sözleri

Notada sözler "Ağırlama" ve "Yenneme / Yeldirme" diye iki başlık altında toplanmıştır; metin bu bölünmeyi izler.

Ağırlama
Pınarın başına daş ben olayım
Ala göz üstüne gaş ben olayım
Yalınız yatana eş ben olayım
Öyl'olur böyl'olur köylü güzeli
Al geyer pul geyer akşam üzeri
Galenin ardına ekeller darı
Ekeller biçeller edeller karı
Yar için saklarlar hayvayı narı
Öyl'olur böyl'olur iğdeli gelin
İğdesin aldırmış sevdalı gelin
Yenneme / Yeldirme
Hey gara molla okuyalım yazalım
Sırrımızı sır bilmeze düzelim
Bu yıllık da böyle yarsız gezelim
Hey Dallike Dallike
Kız Dallike Dallike
Dallike derler adıma
Doyamadım dadına
Dallikenin babası
Çamura düşmüş abası
Gızın gönlü olunca
Ne halt eder babası

Ağırlamanın ilk üç dizesi, sevdalının kendini sevdiğinin yanındaki küçük şeylere dönüştürme dileğidir: pınarın başında bir taş, ela gözün üstünde bir kaş, yalnız yatana bir eş olayım. "Daş" taş, "gaş" kaş, "geyer" giyer demektir. Ardından gelen iki dize, al ve pul giyinip akşamüstü ortaya çıkan köylü güzeline bakar. İkinci bentte söz ağızdaki söyleyişle iyice koyulaşır: kalenin ardına darı ekerler, ekerler, biçerler, kâr ederler; yâr için ayvayı ve narı saklarlar. "Ekeller, biçeller, edeller" ekerler, biçerler, ederler; "hayva" ayvadır. Bent, iğdesini aldırmış sevdalı bir gelinle kapanır.

Yeldirmede ton değişir. Kara mollaya seslenilir: okuyalım, yazalım. "Sırrımızı sır bilmeze düzelim" dizesinin anlamı açık değildir; sırrı, sır tutmasını bilmeyene açmak diye de, onu bir türküye düzmek diye de okunabilir. Bendin son dizesi açıktır: bu yıl da böyle sevgilisiz gezelim. Oyuna adını veren "Dallike" ise sözlerde bir kızın adı olarak kullanılır: "Dallike derler adıma, doyamadım dadına". Kelimenin bir özel ad mı, bir lakap mı olduğu, nereden geldiği kaynaklarda açıklanmaz. Son dörtlük oyunun en şakacı yeridir: Dallike'nin babasının abası çamura düşmüştür; kızın gönlü olunca babası ne yapabilir ki.

Hikâyesi

Parçaya ya da Dallike adına bağlanmış bir hikâyeye, yayımlanmış kaynaklarda rastlanmadı.

Müzikal Özellikleri

Ağırlama ile yeldirmenin ardı ardına gelmesi, halay ve halka oyunlarında ağır bir girişin ardından hızlı bir bölüme geçilen düzendir; konservatuvar fişinin "Halkalı Toplu Oyun" notu parçanın bu yapısını açıkça adlandırır. Repertuvar künyesi usulü üç ölçünün birleşimiyle verir: 4/4+2/4+6/4. Nail Demircioğlu'nun tablosunda ise usul yalnız 4/4 olarak yazılmıştır; iki kayıt arasındaki bu fark çözülmemiştir. Ağırlamanın on bir heceli dizeleri ile yeldirmenin yedi heceli dizeleri arasındaki geçiş, ölçü değişimini sözün kendisinde de gösterir.

Ses alanı Sol'den tizdeki Sol'e, tam bir sekizlidir. Ezgi Hüseynî dizisindedir ve La'da karar kılıp La'da biter. Demircioğlu'nun sayımında Hüseynî, Amasya'nın 48 TRT türküsünün on sekizinde kullanılan en yaygın dizidir. Haluk Yücel'in 2018 tablolarında ise adı "Pınarın başına daş ben olayım" diye yazılıdır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Rasim Olgun, katalogdaki icracı dökümüne göre Merzifon'un Sarı köyünden bir kemancıdır. 7 Temmuz'da heyete hem okuyucu hem çalgıcı olarak katılmış; Tahsin Olgun, Turabi Tanrısever ve Muharrem Coşkun'la birlikte oyun havaları çalmış, "Çıktım Gavak Dalına" kaydında da yer almıştır. Aynı gün ondan "Eser Yel (Halay): Gedersin göndüreyim" ile "Gel Gönül Gidelim" de alınmıştır; bunlardan ilki TRT repertuvarına "Gidersen Göndereyim" adıyla girmiştir. Oyunun sonradan sahnelere ya da plaklara taşınıp taşınmadığı, incelenen yayınlardan öğrenilemiyor.

Merzifon'un oyun havalarını ve türkülerini Amasya repertuvarının geneli içinde görmek için Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısı okunabilir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar