Özgün Metin

Vezin: Fâʿilâtün mefâʿilün feʿilün (vezin tespiti bizimdir)

Latîfî iki bendden altı beyit ile tercî' beytini aktarır; tercî' beyti Sehî ve Beyânî'de aynıdır, Kınalızâde'de ise "Bu cihân bir ʿaceb cihân oldı" biçimindedir.

Câhile tev-emân ṣafâ vü sürûr
Ehl-i ʿirfâna derd ü ġam hem-zâd
Kâfir âsûde-dil ġam-ı nândan
Reh-rev-i dîn olan yürür bî-zâd
Bî-hünerler ġarîḳ-ı sîm ü ẕeheb
Müflis ü bî-nevâ yürür üstâd
Bâb-ı rüşvet gibi ulu dergâh
Ḥaḳ ḳapusı gibi açuḳ her gâh
Gerçi açuḳ veli ġanî olana
Anda müflislere ne ḳadr ü ne câh
Açılur ol ḳapu şu bir şaḫṣa
K’ola her dem işi cürüm ve günâh
Bu zamân bir ʿaceb zamân oldı
Yaḫşılıḳlar ḳamu yamân oldı

Sehî'nin aynı manzumeden aktardığı iki beyit ise şunlardır:

Yazmaġa ḳâdir olmayan bir elif
Eller üzre ṭutuldı ḫâme mis̱âl
Nâzdan şöyle ṭutdı yükini kim
Söz götürmez olup durur ḥammâl

Günümüz Türkçesiyle

1. Cahile safa ve sevinç ikiz kardeştir; irfan sahiplerine ise dert ve gam onlarla birlikte doğmuş yoldaştır.

2. Kâfir ekmek derdinden gönlü rahat yaşar; din yolunun yolcusu azıksız yürür.

3. Hünersizler gümüşe, altına gömülmüş; üstat ise iflas etmiş, yoksul dolaşıyor.

4. Büyük kapı (devlet kapısı) rüşvet kapısı gibidir; Hak kapısı gibi her zaman açıktır.

5. Gerçi açıktır, ama zengin olana; orada yoksullara ne değer verilir ne itibar.

6. O kapı ancak her an işi suç ve günah olan kişiye açılır.

7. Bu zaman tuhaf bir zaman oldu; iyiliklerin hepsi kötülük oldu.

8. Bir elif bile yazamayan kişi kalem gibi eller üstünde tutuldu (baş tacı edildi).

9. Naz edip yükünü öyle bir tuttu ki söz götürmez (eleştiri kaldırmaz) bir hamal gibi duruyor.

Edebî ve Tarihî Yorum

Herkesin Ezberindeki Tercî'

Refîkî'nin adını XVI. yüzyıl boyunca yaşatan şiir, zamane şikâyeti üzerine yazdığı bu tercî'-benddir. Tercî'-bend, bendlerin her birinin sonunda aynı beytin tekrarlandığı bir nazım şeklidir; burada tekrarlanan beyit "Bu zamân bir ʿaceb zamân oldı / Yaḫşılıḳlar ḳamu yamân oldı"dır. Sehî manzumeyi "şikâyet-i rûzgârda bir tercî'-bend kasîdesi" diye anar ve içine şaşırtıcı anlamlar topladığını söyler. Beyânî tercî' beytinin "efvâh-ı âlemiyânda", yani herkesin ağzında dolaştığını, Latîfî de şairin bütün divanında bu manzumeye denk bir şiir bulunmadığını yazar. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki maddeye göre Âşık Çelebi, Refîkî'nin tercî'-bendini nazire yazılamayacak şiirler arasında sayar.

Rüşvet Kapısı

Elde kalan dokuz beyit, manzumenin dağınık parçalarıdır ve bendlerin bütün sırası bilinmiyor. Yine de şikâyetin yönü açıktır. İlk bend dünyanın ters dönmüş düzenini sayar: cahil mutlu, âlim dertli; kâfir tok, mümin azıksız; hünersiz zengin, üstat yoksul. İkinci bend ise daha cüretli bir hedefe yönelir. "Ulu dergâh", devlet kapısıdır ve Hak kapısı gibi her zaman açıktır; ama yalnız zengine ve suça bulaşmış olana. Divan kâtipliğinden gelen bir şairin rüşvet ve kayırma üzerine bu kadar açık konuşması, beyitlerin neden dilden dile dolaştığını da açıklar. Sehî'nin aktardığı iki beyit aynı alaycı sesi kalem ehline çevirir: bir elif yazamayan kişi, kalem gibi el üstünde tutulmaktadır. "Söz götürmez" deyimi hem yük taşıyan hamala, hem de eleştiriye katlanamayan kibirli adama uyar.

Hüsameddin ilk iki beyti şairin "nesâyih"inden, öğüt şiirlerinden diye verir ve kafiye kelimelerini "server" ile "bî-zâr" okur; Latîfî ise beyitlerin bu tercî'den olduğunu açıkça söyler. Hüsameddin'in tercî' beyti diye verdiği "Tâ seyre çıḳdı" beyti ise başka bir şiirdir. Kâtipliği ve kör olduktan sonraki yılları, şairin Refîkî Ali Çelebi (İbrîzâde) başlıklı biyografisinde ele alınmıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Resmî kaynaklar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar