Özgün Metin

Vezin: Fâʿilâtün fâʿilâtün fâʿilâtün fâʿilün (vezin tespiti bizimdir)

Ey kıya bakışlu dil-ber v’ey harâmî gözlü yâr
Eyledüñ zülfüñ gibi sabrum metâ’ın târmâr
Mahv kıldı göz yaşı cânâ tenüm hâkin ki tâ
Hâtıruñ âyînesine konmaya benden gubâr
Kalmadı bir yir ki koyam başuma hecrüñde hâk
Şöyle kim virdi cihânı garka çeşm-i eşk-bâr
Bî-’aded cân isterem Hak’dan du’âlar eyleyüp
Ey Mesîhâ-dem yoluñda ölmek içün bî-şumâr
Düşmeyem dirseñ nazardan ey gözüm yaşı revân
Eyleme nâ-mahreme râz-ı derûnum âşkâr
Zerrece mihrüñ yolında aynuma gelmez eger
Rûzgâr ey seng-dil itse tenüm hâkin gubâr
Ey Refîkî feth olmazdı mahabbet kişveri
Tîr-i âhum olmasa kaddüm kemânından güzâr

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey yan bakışlı gönül alıcı, ey yol kesen haramî gözlü sevgili; sabrımın malını zülfün gibi darmadağın ettin.

2. Ey sevgili, gözyaşım bedenimin toprağını silip süpürdü ki gönlünün aynasına benden bir toz bile konmasın.

3. Ayrılığında başıma toprak saçacak (yas tutacak) bir yer kalmadı; yaş döken gözüm dünyayı öyle suya boğdu.

4. Ey Mesih nefesli (ölüyü dirilten) sevgili, senin yolunda sayısızca ölebilmek için Hak'tan dualar ederek sayısız can isterim.

5. Ey gözüm, ey akan yaşım: gözden düşmeyeyim dersen içimin sırrını yabancıya açığa vurma.

6. Ey taş yürekli, senin sevginin (güneşinin) yolunda zaman bedenimin toprağını toza çevirse bile zerre kadar umurumda olmaz.

7. Ey Refîkî, ahımın oku boyumun yayından geçmeseydi sevgi ülkesi fethedilemezdi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Nazireler Mecmuasından

Metin, Edirneli Nazmî'nin XVI. yüzyılın ilk yarısında derlediği büyük nazire mecmuası Mecma'u'n-Nezâ'ir'dendir. Bu mecmua aynı vezin ve kafiyede yazılmış şiirleri bir arada toplar; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki maddeye göre içinde Refîkî'ye ait 58 şiir vardır. Gazel buraya o maddenin örnek olarak aktardığı metinden alınmıştır. Köksal neşrinde şiir 921 numarada "Nazîre-i Refîkî" başlığını taşır ve Ahmed Paşa'nın "Ey 'arûs-ı hüsnüñe Hindû gözüm âyînedâr / V'ey cemâlüñ bâgına dest-i sabâ 'anber-nisâr" beytiyle açılan gazelinin (no. 892) nazireleri arasında yer alır. "-âr" kafiyesi bu zeminden gelir. Refîkî'nin aynı zemine yazdığı ikinci şiir Gazel 13'tür.

Gözyaşı, Toz ve Ok

Gazel toprak, toz ve gözyaşı üzerine kurulmuş bir imge dizisiyle ilerler. İkinci beyitte âşık bedeninin toprağını gözyaşıyla siler, sevgilinin gönül aynasına ondan bir toz konmasın diye; altıncı beyitte aynı toprak zamanın elinde toza döner, ama âşık buna aldırmaz. Arada üçüncü beyit yas geleneğine başvurur: başa toprak saçmak matem işaretidir, oysa gözyaşı dünyayı öyle boğmuştur ki toprak bulacak yer kalmamıştır. Beşinci beyitte "nazardan düşmek" deyimi gözyaşına söylenir; gözden akan yaş zaten gözden düşer, sırrı da açığa vurur. Altıncı beyitteki "mihr" hem sevgi hem güneştir ve "zerre" ile tenasüp kurar, çünkü zerreler güneş ışığında görünür. Mahlas beytinde eğilmiş boy yay, ah da oktur; sevgi ülkesi ancak bu okla fethedilmiştir. İlk beyitteki "haramî gözlü yâr" ile sabrın yağmalanan malı da aynı ok ve savaş dünyasına bağlanır. Refîkî'nin öteki şiirlerini de barındıran nazire mecmuasından şairin biyografisi, Refîkî Ali Çelebi (İbrîzâde), ayrıca söz eder.

Kaynakça

  • Mehmet Fatih Köksal, "Refîkî/Refi'î", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2013 (güncelleme 2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/refiki
  • Edirneli Nazmî, Mecma'u'n-Nezâ'ir, haz. M. Fatih Köksal, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2012 (e-kitap); metin Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki aktarımdan alınmıştır.

Çevrimiçi kaynaklar