Amasya'nın Topçuzâde ailesinde kadılık üç kuşak boyunca babadan oğula geçmiştir; servet sahibi bir kadı ve şair olan Remzî Ali Efendi, bu evin XVIII. yüzyıldaki temsilcisidir. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın deyişiyle "kibâr-ı kudât ü üdebâdan şâir, zî-servet", yani büyük kadılardan ve edebiyat erbabından, varlıklı bir şairdi. Kasabalarda ve şehirlerde kadılık ederek tanınmış, 1171 (1757-58) yılında ölmüştür. Kardeşi Recâî Mehmed Efendi de şair bir kadıydı ve ondan on iki yıl önce, 1159'da (1746) ölmüştü. İki kardeşten de bugüne bir mısra kalmamıştır.

Hayatı

Kitabın onuncu cildindeki Remzî Ali Efendi-Topcuzâde maddesi kısadır:

Amasyalıdır. Tercemesi yukarıda geçen kudâtdan el-Hâc Hüseyin Efendi bin Mehmed Efendi bin Hüseyin Efendi'nin mahdûmudur. Ba'de't-tahsîl kasabât ü bilâda kadı olup hayli ma'rûfiyyet kazandı. 1171'de vefât etdi. Kibâr-ı kudât ü üdebâdan şâir, zî-servet idi. Birâderi Recâ'î Mehmed Efendi de 1159'da vefât etmişdi. Bu da şu'arâ-yı kudâtdan idi. Remzî Efendizâde Hasan İlmî Efendi'dir.

Günümüz Türkçesiyle: Amasyalıdır. Hayat hikâyesi yukarıda geçen kadılardan Hacı Hüseyin Efendi'nin (Mehmed Efendi oğlu, o da Hüseyin Efendi oğlu) oğludur. Öğrenimini bitirdikten sonra kasabalarda ve şehirlerde kadılık yaptı ve epeyce tanındı. 1171'de öldü. Büyük kadılardan ve edebiyat ehlinden, şair ve varlıklı bir kişiydi. Kardeşi Recâî Mehmed Efendi de 1159'da ölmüştü; o da kadı şairlerdendi. (Oğlu) Remzî Efendizâde Hasan İlmî Efendi'dir.

Maddenin son cümlesi özne taşımaz. "Remzî Efendizâde", Remzî Efendi'nin oğlu demektir; Hasan İlmî Efendi'nin Remzî Ali'nin oğlu olduğu bu ad kalıbından anlaşılır, ama Hüsameddin bu kişi hakkında başka bilgi vermez. Remzî'nin hangi kasabalarda kadılık ettiği, doğum yılı ve öğrenimini nerede yaptığı da maddede yoktur. "Kibâr-ı kudât" ifadesi, yüksek dereceli kadılıklara eriştiğini gösterir; servetinin kaynağı ise söylenmez.

Topçuzâdeler

Remzî'nin soyu, Hüsameddin'in başka iki maddesiyle dört kuşak geriye izlenebilir. Ailenin adı, XVII. yüzyılın başında Amasya'daki topçuların kethüdası olan Topçu Mehmed Ağa'dan gelir; Hüsameddin üçüncü ciltte onu anarken bir dipnot düşer ve bu Mehmed Ağa'nın "bugün Amasya eşrâfı olan Topçuzâdeler'in cedd-i a'lâsı", yani en eski atası olduğunu yazar.

Topçu Mehmed Ağa'nın oğlu Hacı Hüseyin Efendi, Remzî'nin büyük dedesidir. Gürcü İmam Hasan Efendi'den okuyup müderris olmuş, altmışlı pâyesiyle Yörgüç Paşa Medresesi'nde ders vermiş, Amasya kassamlığı ve naipliğinden sonra 1073'te (1662-63) Erzincan, ardından Sivas ve Çankırı kadılıklarında bulunmuştur. Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın çevresine bağlı bu âlim, 1081'de azledilip Amasya'ya dönmüş ve 1083 (1672-73) dolaylarında ölmüştür. Hüsameddin onu "âlim, fakîh, kâmil" diye anar; oğlu Hacı Mehmed Efendi de kadıydı.

Remzî'nin babası, aynı adı taşıyan Hacı Hüseyin Efendi ise dokuzuncu ciltteki ikinci Topçuzâde maddesinde anlatılır:

Amasyalıdır. Kudâtdan Mehmed Efendi bin sâbıkü't-terceme Hüseyin Efendi'nin mahdûmudur. Amasya'da tahsîl-i ulûm edib İstanbul'a gitdi. Orada târik-i kudât imtihânına girib kazandığından kasabât ve bilâda kâdı oldu. 1131'de Amasya'da ihtiyâr-ı tekâüd edib 1135 hudûdunda vefât etdi. Ulemâ-yı kudâtdan idi. Mahdûmu Ali Remzi Efendi ve diğeri Recai Mehmed Efendi'dir.

Günümüz Türkçesiyle: Amasyalıdır. Kadılardan Mehmed Efendi'nin oğludur; Mehmed Efendi de hayatı yukarıda anlatılan Hüseyin Efendi'nin oğludur. Amasya'da okuyup İstanbul'a gitti. Orada kadılık yoluna girmek isteyenlerin sınavına girip kazandığı için kasabalarda ve şehirlerde kadılık yaptı. 1131'de Amasya'da emekliye ayrıldı, 1135 (1722-23) dolaylarında öldü. Kadı bilginlerdendi. Oğulları Ali Remzî Efendi ile Recâî Mehmed Efendi'dir.

Böylece ailede kadılık mesleği büyük dededen babaya ve iki kardeşe kesintisiz geçmiştir. Remzî'nin babası 1131'de (1718-19) emekliye ayrıldığında Amasya'ya dönmüştü; oğulların da, babalarının yaptığı gibi İstanbul'a gidip kadılık sınavından geçtikleri düşünülebilir, fakat bunu söyleyen bir kayıt yoktur. Topçuzâde adı XIX. ve XX. yüzyılda da Amasya'nın ileri gelen aileleri arasında anılır; Hüsameddin'in kitabında aynı lakabı taşıyan hayır sahipleri vardır, ancak bunların Remzî'nin kolundan gelip gelmediği belirtilmez.

Kardeşi Recâî Mehmed Efendi

Recâî mahlaslı Mehmed Efendi, Remzî'nin maddesinde "şu'arâ-yı kudâtdan", yani kadı şairlerden biri diye anılır. Hüsameddin ona onuncu ciltte Recâî Mehmed Efendi-Topçuzâde adıyla ayrı bir başlık açmış, fakat başlığın altını boş bırakmıştır; kitabı yayına hazırlayanlar dipnotta müellifin onun hakkında bilgi vermediğini belirtir. Recâî hakkında bilinen her şey, kardeşinin maddesindeki ölüm yılı ile babasının maddesindeki adından ibarettir.

Şiiri

Kardeşi gibi Remzî Ali Efendi'nin de şiirlerine ulaşılamamıştır. Hüsameddin'in kaydı onun şairliğini bildirmekle yetinir; beyit yoktur, bilginin nereden alındığı da söylenmez. Adına bağlanmış bir divan ya da bir mecmua şiiri de bilinmiyor. Mahlas Amasya'da yeni değildi: ondan önce XVII. yüzyılda Hâcezâde Abdullah Efendi, daha da geride Sadrazam Pîrî Mehmed Paşa "Remzî" adıyla şiir yazmıştı. Ali Efendi'yi bu iki şairden birine bağlayan bir kayıt bulunmuyor.

Kronoloji

1073-1081 (1662-1671): Büyük dedesi Hacı Hüseyin Efendi Erzincan, Sivas ve Çankırı kadılıklarında bulunur.

1131 (1718-19): Babası Hacı Hüseyin Efendi Amasya'da emekliye ayrılır; 1135 (1722-23) dolaylarında ölür.

1159 (1746): Kardeşi Recâî Mehmed Efendi ölür.

1171 (1757-58): Remzî Ali Efendi ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar