Konservatuvar ekibinin 1943 listesinde bu deyişin adı "Gül Türküsü"dür. Sözlerde gül gerçekten her şeyin ölçüsüdür: pirin divanı da, tahtı da güldür, sonunda gülden bir terazi kurulur ve çarşı pazarda gül gülle tartılır. Deyiş 9 Temmuz 1943'te Gümüşhacıköy'de Aşir Sirke'nin sesinden plağa alınmış, liste sözleri köşeli ayraç içinde Nesîmî'ye bağlamıştır. TRT repertuvarındaki numarası 2731'dir, notası İsmet Akyol'a aittir ve konusu "deyiş" diye kaydedilmiştir; repertuvar ilçe belirtmez, kaynak kişinin adını da "Aşır" diye yazar. Haluk Yücel, Amasya türkülerindeki Alevi-Bektaşi unsurlarını incelediği çalışmasında bu eseri, "pir" sözcüğünün geçtiği türküler arasında ele alır.

Künye

  • TRT repertuvar no: 2731, kırık havalar; konusu deyiş
  • Yöre: Amasya; 1943 kaydı Gümüşhacıköy'de alınmıştır
  • Kaynak kişi: Aşir (repertuvarda Aşır) Sirke; icra eden de kendisi
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme: 9 Temmuz 1943, Gümüşhacıköy; konservatuvar listesinde "Gül Türküsü [Nesimî'den]", plak 1135/B-2
  • Notaya alan: İsmet Akyol
  • Makam: repertuvarda Kürdî (si alterasyonlu); karar La, bitiş Sol. Demircioğlu Kürdî, Yücel 2023 Hüseynî der.
  • Usul: serbest giriş, ardından 4/4
  • Söz: 1943 listesine göre Nesîmî; notadaki sözlerde mahlas yoktur
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 2731; künye ve sözler Repertükül'de, çünkü TRT bu eser için ayrı bir çevrimiçi sayfa yayımlamaz.

Sözleri

Sabahtan uğradım pir divanına
Pir divanı güldür gül
Oturmuş taht-ı sarayına
Taht-ı sarayı güldür gül
Bağlantı:
Bülbülüyem can gülü yar
Tatlı tatlı sevgiliyem
Daldaki bülbülüyem
Bülbülümüz gülümüz
Efkârımız pirimiz
Suna bülbül can bülbül
Şu bülbül
Naşı bülbül
Galemler gaşı bülbül
Seher vakti ötünce
Ağladır taşı bülbül
Ya bülbül
Bülbül bir garip kuştur
Ötüşüyor ne hoştur
Ben bülbülü gınamam
Ayrılık çetin iştir
Gülden terazi yaptılar
Gülü gülnen darttılar
Gül aldılar gül sattılar
Çarşı pazar güldür gül
(Bağlantı)

Repertuvar notasının sözlükçesine göre pir yaşlı, tecrübeli kişi; divan meclis, toplantı yeri; taht-ı saray sarayın tahtı; efkâr düşünceler, kaygı; naş ise işleme, süsleme demektir. "Galemler gaşı" kalemle çizilmiş gibi kaşlı, "gınamak" kınamak, "darttılar" tarttılar anlamındadır. İlk kıtada söyleyen sabah erkenden pirin meclisine uğramıştır ve gördüğü her şeyi gülle anlatır: pirin divanı gül, tahtına oturmuş olanın sarayı gül. Alevi-Bektaşi şiirinde pir, yolun ulusu ve rehberidir; Yücel de sözcüğü bu anlamıyla, tasavvuftaki mürşit karşılığı olarak açıklar.

Bağlantı dili değiştirir. Uzun bir bülbül seslenişi olarak ilerler, söyleyen kendini gülün bülbülü sayar, sonra "bülbülümüz gülümüz, efkârımız pirimiz" diyerek gül ile bülbülü pirle aynı satıra yerleştirir. Seher vaktinde öten bülbül taşı bile ağlatır. Bağlantının sonundaki dörtlük ise bir hoşgörü cümlesiyle biter: bülbül garip bir kuştur, ötüşü ne hoştur, ben bülbülü kınamam, ayrılık çetin iştir. Son kıta gülü alışverişin içine taşır: gülden terazi yapmışlar, gülü gülle tartmışlar, gül alıp gül satmışlar; çarşı pazar güldür. Gülün hem alınıp satılan hem tartıda ölçü olan şey haline gelmesi, deyişin başındaki pir divanını bütün dünyaya yayar gibidir. Bu okumayı kaynaklar ayrıca yapmaz; sözlerin kendi sırasından çıkan bir anlamdır.

Notada bağlantının nerede bittiği açıkça işaretlenmemiştir. Sözlerin yayımlanmış başka bir biçiminde "Bülbül bir garip kuştur" dörtlüğü bağlantıyla birlikte her kıtadan sonra tekrarlanır; aynı metinde "ağladır taşı" yerine "ağladır dağı", "ötüşüyor ne hoştur" yerine "seher ötüşü ne hoştur" yazılır ve kıtaların sonuna "güldür yar" eklenir.

Hikâyesi

Deyişin bir yakılış öyküsü yoktur; daha doğrusu, böyle bir öyküyü aktaran bir yayına rastlanmadı. Konservatuvar listesindeki "Nesimî'den" notu, sözlerin derleme sırasında bu şaire mal edildiğini gösterir. Notaya geçen kıtalarda Nesîmî mahlası geçmediği için bu bağlantı yalnız 1943 kaydına dayanır ve metnin Nesîmî'nin bilinen şiirleriyle karşılaştırılması bu sayfanın kaynaklarında yapılmamıştır.

Müzikal Özellikleri

Makam konusunda kaynaklar üç ayrı şey söyler. Repertuvar künyesi diziyi "Kürdî (si alterasyonlu)" diye yazar, Nail Demircioğlu tablosunda yalnız "Kürdî" der ve bu, onun 48 türküsü içinde Kürdî dizisinde gösterilen tek eserdir. Haluk Yücel ise 2023'teki çözümlemesinde eseri Hüseynî makam dizisinde bestelenmiş sayar. Ezginin La'da karar verip Sol'da bitmesi, yani karar ile bitişin ayrı sesler olması, bu farklı okumaların nedenlerinden biri olabilir. Ses alanı künyede pesteki fa diyezden mi'ye yedi ses, Yücel'de fa ile mi arası altı ses olarak verilir.

Yücel'in saptamalarına göre eser serbest bir girişle başlar, ardından 4/4'lük usule geçer; girişte sazların çalacağı bir ara nağme yoktur, ezgiyi kuran motiflerde de ikili ve üçlü ses aralıkları ağır basar. Aynı araştırmacının 2018'deki tür tablosu da deyişi hem uzun hava hem kırık hava özelliği taşıyan iki Amasya türküsünden biri olarak gösterir. Notadaki sözlerin başındaki "serbest" kaydı bu ölçüsüz girişe karşılık gelir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Deyişi kayda geçiren ilk ve belgeli tek ses Aşir Sirke'ninkidir. Sirke o gün Gümüşhacıköy'de "Nazlanı, Nazlanı" adıyla kaydedilen "Dostun Bahçasına Girsem"i (TRT 1878) ve "Ey Hamamcı"yı da okumuştur. Yücel, analiz ettiği Alevi-Bektaşi unsurlu türkülerin kaynak kişileri arasında onu "Âşık Sirke" diye anar. Notanın yayımlanmış kopyasına ses eklenmemiştir. Deyişi Sirke'den sonra okuyup kaydettiren birinin adı da ulaşabildiğimiz yayınlarda geçmiyor. Amasya'nın öteki ezgilerine bölümün giriş yazısından ulaşılabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar