Özgün Metin
Vezin: Mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün
Es̱er sūz-ı dil-i ‘uşşāḳdan ma‘şūḳa ‘ā’iddür
Sirāc ile anuñ çün olsa ‘add pervāne vāḥiddür
Müsāvīdür meges mīzān-ı ‘adl-i Ḥaḳda fīl ile
Müsāvāt olduġın mīzānda Ḥaḳḳ ḳavli mümehiddür
Bedūh ismi dü-ḥabb ise ḥesāben lafẓen u ma‘nen
Vedūd-ı ismi de anunla müsāvīdür müveddiddür
Kemend-i mūy-ı zülf-i yārdur bend-i dil-i ‘āşıḳ
Anuñçün ḳayd-ı kākülden rehā sevdā-yı fāsiddür
Görülmez ḫāb-ı rāḥat-ı dīde-i pür-nemde çoḳ demdür
Olup yeksān ṣabāḥ ile mesā da‘vāma şāhiddür
Ḥesāb itdikce dāġ-ı sīne-i mecrūḥ-ı sehv itdüm
Ṣayılsa derd-i hicr-i yār ne nāḳıṣ ne zā’iddür
Devādur ṭıbb-ı rindīde mey-i gül-gūn ġam-ı ‘aşḳa
Bu ḳulı tevbe itmege peşīmānī mü’ekkiddür
Nizā‘ vü ṣulḥı bir ‘add ile terk it cevr ü āzārı
Bu ‘ālem olduġı fānī bu ma‘nāya müsā‘iddür
Bu nev-vādīde pey-rev olmadan Nābī-i üstāda
Emīn ol daḫlden Ṣāḥib ta‘arruż ġayr-ı vāriddür
Günümüz Türkçesiyle
1. Âşıkların gönlünün yanışının etkisi sevgiliye döner; çünkü sayıya vurulsa kandil (sirâc) ile pervane birdir.
2. Hakk'ın adalet terazisinde sinek fil ile eşittir; terazide eşit olduklarını Hakk'ın sözü de pekiştirir.
3. "Bedûh" adı hesapça "iki sevgi"ye eşitse, hem söz hem anlam bakımından "Vedûd" (seven) adı da onunla eşittir ve sevgiyi pekiştirir.
4. Sevgilinin zülfünün kıl kemendi, âşığın gönlünün bağıdır; bu yüzden kâkülün bağından kurtulmak boş bir sevdadır.
5. Yaşlı gözde rahat uyku görülmeyeli çok oldu; sabah ile akşamın denk olması davama tanıktır.
6. Yaralı göğsümün yaralarını saydıkça yanıldım; sevgilinin ayrılık derdi sayılsa ne eksik ne fazladır.
7. Rindlerin tıbbında aşk gamının ilacı gül renkli şaraptır; bu kulun tövbe etmesini pişmanlık pekiştirir.
8. Kavgayı ve barışı tek bir sayıyla bil, cevri ve eziyeti bırak; bu dünyanın fâni olması bu anlama elverişlidir.
9. Ey Sâhib, bu yeni vadide üstat Nâbî'nin izinden gitmedikçe tenkitten emin ol; itiraz yersizdir. (Beytin bağlantısı tam açık değildir.)
Edebî ve Tarihî Yorum
Ebced hesabı bu gazelin iskeletidir: neredeyse her beyitte, Arap harfleriyle yazıldığında sayı değerleri birbirine eşit olan iki kelime yan yana getirilir ve redifteki "-iddür" kelimeleri (vāḥid, müsāvī, müveddid, şāhid, nā-ḳıṣ ne zā’id, mü’ekkid) bu eşitliği ilan eder. İlk beyitte "sirāc" (kandil, سراج) ile "pervāne" (پروانه) ikisi de 264 eder; şair bu yüzden "sayıya vurulsa kandil ile pervane birdir" der. İkinci beyitte "meges" (sinek, مگس) ile "fīl" (فیل) 120'de buluşur; Topal bu beyti Allah katında bütün yaratılmışların eşitliğini anlatan, ilahî adaletten söz eden bir beyit olarak anar, sayı oyununa ise değinmez. Hesaplar bizimdir ve kelimelerin yaygın imlâsına göre yapılmıştır.
Üçüncü beyit eşitliği üçe çıkarır. "Bedūḥ" (بدوح) ve sevgi anlamındaki Allah adı "Vedūd" (ودود) 20 eder; "dü-ḥabb", yani iki kere "ḥubb" (sevgi, حب = 10) de 20'dir. Şair bu yüzden üç kelimenin "hem hesapça hem söz ve anlamca" eşit olduğunu söyler. Dördüncü beyitte zülfün "mūy"u (kıl, موی) ile gönlün "bend"i (bağ, بند) 56, kâkül (کاکل) ile sevdā (سودا) 71 eder; Sâhib bu son eşitliği on yedinci gazelde de kullanmıştı. Beşinci beyitte "ṣabāḥ" (صباح) ile "mesā" (مسا) 101 ile "yeksān"dır, uykusuz âşığın davasına tanıklık eder. Altıncı beyitte "derd" (درد) ile "hicr" (هجر) 208'dir, ne eksik ne fazla; yedincide "tevbe" (توبه) ile "peşīmānī" (پشیمانی) 413 ile birbirini "pekiştirir"; sekizincide "nizā‘" (kavga, نزاع) ile "ṣulḥ" (barış, صلح) 128'de "bir sayı" olur.
Mahlas beytinde şair bu "yeni vadi"de üstat Nâbî'nin yolundan gittiğini söyler. Topal bu beyti, Sâhib'in Nâbî'nin şairliğini örnek aldığını ve onun ekolünün takipçilerinden olduğunu gösteren beyitler arasında verir. "Nev-vādī" (yeni vadi) sözünün, bu gazeldeki sayı eşitliklerine dayanan oyunu kastedip kastetmediği metinden anlaşılmaz. Beyitlerin sırası nüshalarda çok farklıdır ve üçüncü beyit T. 738 nüshasında yoktur.
Kaynakça
- Meral Topal, Pîrî-zâde Mehmed Sâhib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı'nın Tenkitli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2004, s. 120-121, gazel 24 (Millet Ktp. Ali Emîrî Manzum 243, vr. 18a; İÜ Ktp. T. 1710/6, vr. 6a; İÜ Ktp. T. 738, vr. 11b); ayrıca s. 3 (9. beyit), s. 4 ve 12 (2. beyit). https://openaccess.firat.edu.tr/handle/11508/16014
Çevrimiçi kaynaklar
