Özgün Metin

Vezin: Mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün

Meydān-ı baḫt-ı zūr dil-āverlik istemez
Ṭāli‘ gerek keşīde süḫanverlik istemez
Ref‘-i ser itme pāy-ı ḫum-ı pür-şarābdanın
Ol pāye-i refī‘ sebük-serlik istemez
Ḫoy-gerde olma ref‘-i ‘araḳ-çīn it ey perī
Ol perçem-i ‘abīr şikef-terlik istemez
Ḥüsn-i bütān şīveleri dād-ı Ḥaḳ gerek
Sulṭān-ı ‘aşḳ sāḫte dil-berlik istemez
Naḳş-ı kemālden varaḳ-ı rāyı sādedür
Anlar ki rūy-ı pāre ḫaṭ-āverlik istemez
Vech ü semā‘ lāzıme-i ehl-i şevḳdür
Āyīn-i ‘aşḳ çoḳ da girān-terlik istemez
Vaṣl-ı bütān-ı ‘aṣra hemān sīm ü zer gerek
Ṣāḥib bu ārzū ile bī-zerlik istemez

Günümüz Türkçesiyle

1. Baht meydanı güç ve yiğitlik istemez; talih gerekir, uzun uzun söz ustalığı istemez.

2. Şarap dolu küpün dibinden başını kaldırma; o yüce mertebe hafifmeşrepliği kaldırmaz.

3. Ey peri, terli kalma, ter takkesini kaldır; o amber kokulu perçem ... istemez. (İkinci mısraın "şikef-terlik" kelimesi açık değildir.)

4. Güzellerin güzelliği ve edaları Allah vergisi olmalıdır; aşkın sultanı sahte dilberlik istemez.

5. (Sevgilinin) yüzünde ayva tüyü bitmesini istemeyenlerin görüş sayfası kemal nakşından boştur.

6. Vecit ve sema şevk ehlinin gereğidir; aşkın âyini fazla ağırlık istemez. (Neşirde ilk kelime "Vech" diye basılmıştır.)

7. Çağın güzellerine kavuşmak için yalnızca gümüş ve altın gerekir; Sâhib, bu arzu altınsızlığa gelmez.

Edebî ve Tarihî Yorum

Yalnız İstanbul Üniversitesi T. 738 nüshasında bulunan bu gazel, iki sayfa önceki 54. gazelle aynı vezin, kafiye ve redifi paylaşır; üstelik iki mısraı o gazelden neredeyse kelimesi kelimesine tekrarlar. "Ol pâye-i refî' sebük-serlik istemez" mısraı iki gazelde de ikinci beytin sonudur; 56. gazelin beşinci beytindeki "Anlar ki rûy-ı ... hat-âverlik istemez" mısraı da 54. gazelin mahlas beytinde geçer. İlk beyitteki "zûr-ı dil-âverlik" ifadesi ise 54. gazelin Ferhat beytinden gelir. Bu örtüşmeler, şairin aynı zemin üzerinde iki ayrı gazel denediğini ya da nüshayı yazan kâtibin bir taslağı da kaydettiğini düşündürür; neşir bu konuda bir açıklama yapmaz.

İki gazel aynı kalıbı farklı yönlere götürür. 54. gazel aşkta gücün yerine acizliği koyarken, bu gazel bahtın güç ya da söz ustalığıyla değil talihle kazanıldığını söyler ve mahlas beytinde açık bir hicve döner: devrin güzellerine kavuşmak için gereken gümüş ile altındır, altını olmayanın bu arzuya hakkı yoktur. İkinci beytin ilk mısraı da 54. gazeldeki sevgilinin ayağını şarap küpünün dibiyle değiştirir; yüce mertebe bu kez meyhanenin küpüdür.

Altıncı beyitte neşir "Vech" diye basmıştır; "semâ'" ile birlikte anılması, kelimenin "vecd" olarak okunmasını akla getirir. Üçüncü beyitteki "arak-çîn", tere karşı başa giyilen ince takkedir; mısraın geri kalanı neşirdeki biçimiyle açık değildir.

Kaynakça

  • Meral Topal, Pîrî-zâde Mehmed Sâhib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı'nın Tenkitli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2004, s. 154, gazel 56 (İÜ Ktp. T. 738, vr. 13a). https://openaccess.firat.edu.tr/handle/11508/16014

Çevrimiçi kaynaklar