Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün

Gelür ḫoş bezm-i Cemden meclis-i rindāne rindāne
Olur iksīr-i devlet himmet-i merdāne merdāne
Çekildi çünki nāmın sūziş-i şem‘-i muḥabbetle
Saña min-ba‘d bezm ehlinden ey pervāne pervāne
Ayaġı bezmden kesmem deyü ṣad-va‘de itmişken
Döner durmaz bizümle itdigi peymāne peymāne
O mest-i ‘işve baḳmaz pāy-māl olsaḳ da rāhında
Naẓar itmez güẕer itdikce maḫmūrāne mūrāne
Ṭabībā şerbet-i luṭfuñ gerekmez ḫaste-i ‘aşḳa
Hemān tek neşter-i zaḫm urma bīmārāna mārāne
Ḫazānın dest-i berdin def‘a ḳıl bir çāre ey bülbül
Hücūm-ı ceyş-i deyden gitme tālāne tālāne
Ayaġın bezme pür-sūzişle baş ey şem‘-i meclis kim
Ser-encām-ı muḥabbet irmedin pāyāna pāyāna
Durur erbāb-ı dīvān içre gūyā kim delilerdür
Helāl-i sec‘de taḥrīr olan dīvāna dīvāna
İder ḳaṭ‘-ı ta‘alluḳ mezra‘-ı āmālden Ṣāḥib
Düşerse āsiyā-yı çarḫ-ı kec gerdāna gerdāna

Günümüz Türkçesiyle

1. Rintlere rintçe bir meclis, Cem'in meclisinden daha hoş gelir; erlere de erkekçe bir himmet devlet iksiri olur.

2. Ey pervane, adın sevgi mumunun yanışıyla anıldığı için artık meclis ehlinden sana izin belgesi (pervâne) verildi.

3. Meclisten kadehi kesmem diye yüz kez söz vermişken, bizimle ettiği ahit kadeh kadeh döner, durmaz (sözünden döner).

4. O cilve sarhoşu, yolunda ayak altında kalsak da bakmaz; mahmur mahmur geçip giderken karıncaya bakar gibi bile bakmaz.

5. Ey hekim, aşk hastasına senin lütuf şerbetin gerekmez; yeter ki hastalara yılan gibi yara neşteri vurma.

6. Ey bülbül, güzün soğuk elini savmak için bir çare bul; kış ordusunun saldırısıyla yağmaya yağmalanmaya gitme.

7. Ey meclisin mumu, ayağını yanışla birlikte meclise bas; çünkü sevginin sonu ayağa (bitişe) varmadan sona ermez.

8. Divan ehli arasında sanki deliler dururlar; hilal biçimli bir secili yazıyla divana yazılan (kişi de) divanedir. Beyit kapalıdır; "divan" kelimesinin hem meclis hem şiir kitabı anlamı ile "divâne" (deli) arasında bir oyun kurulduğu açık, ama ikinci mısraın dizilişi kesin bir anlama oturmuyor.

9. Ey Sâhib, eğri feleğin değirmen taşı dönerek boyna düşerse, insan umut tarlasıyla bağını keser.

Edebî ve Tarihî Yorum

Gazelin her mısraı aynı kelimenin iki kez söylenmesiyle biter ve iki kelime çoğu zaman ayrı birer anlam taşır. "Rindâne rindâne", rintçe bir meclisin rintlere hoş gelmesidir; "merdâne merdâne", erkekçe himmetin erlere iksir oluşudur. İkinci beyitte "pervâne" bir kez gece mumun çevresinde dönen kelebek, bir kez de Osmanlı bürokrasisinde bir işe izin veren belge anlamında kullanılır. Üçüncü beyitte "peymâne" kadehtir; "peymân" ise ahit, söz demektir ve sözün kadeh kadeh dönmesi, sarhoşlukla birlikte verilen sözün de dönmesidir.

Bu tür kafiye, divan şairlerinin hünerini gösterdiği bir oyundur ve okuyanın kulağında bir yankı bırakır. Sâhib'in divanında ses tekrarına dayanan başka gazeller de bulunur; ama bu gazelde oyun yalnız sesle kalmaz, her çift bir anlam değişikliği taşır. Dördüncü beyitte "mahmûrâne mûrâne" ikilisi, sarhoşça yürüyen sevgili ile ayak altındaki karınca (mûr) gibi âşığı aynı mısraa koyar. Beşinci beyitte "bîmârâna mârâne", hastalara yılan (mâr) gibi saldırmayı anlatır.

Altıncı beyitte "dey", kışın soğuk ayıdır ve bir ordu gibi bahçeye saldırır; bülbülden bu yağmaya karşı bir çare bulması istenir. Yedinci beyitte "pâyân" hem son hem de ayak (pây) çağrışımıyla kullanılır: mum başından ayağına kadar yanmadan sevginin sonuna varılmaz. Dokuz beyitlik gazel, tezde iki sayfaya yayılır ve mahlas beyti ikinci sayfadadır. Orada "gerdâna gerdâna" ikilisi hem dönen değirmen taşını hem de boynu (gerdan) anlatır: feleğin değirmen taşı boyna geçince insan umut tarlasıyla bağını keser. Sekizinci beyitte "dîvân" ile "dîvâne" arasındaki oyun açıktır, ama mısraın tam anlamı belirsiz kalır.

Kaynakça

  • Meral Topal, Pîrî-zâde Mehmed Sâhib Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı'nın Tenkitli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2004, s. 199-200, gazel 98 (Millet Ktp. Ali Emîrî Manzum 243, vr. 33a; İÜ Ktp. T. 1710/6, vr. 16b; İÜ Ktp. T. 738, vr. 20b). https://openaccess.firat.edu.tr/handle/11508/16014

Çevrimiçi kaynaklar