Babası Amasya'da Sultan Bayezid Camii'nin muvakkithanesinde saatçilik yapıyordu; Ahmed Sa'î Efendi ise yolunu kalemle açtı. Şiiri ve inşası, yani düzyazı mektup ve belge yazmadaki ustalığı sayesinde divan kâtibi oldu, uzun yıllar bu görevde kalıp şehrin ileri gelenleri arasına girdi ve 1122'de (1710-11) öldü. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar onun birkaç gazelini ve kıtasını ele geçirmişti, fakat bunlar yandı; Sa'î'nin şiirlerine bu yüzden ulaşılamamıştır.

Hüsameddin'in Maddesi

Amasya Tarihi'nin altıncı cildinde "Ahmed Sa'î Efendi-Saatçızâde" başlığıyla verilen madde şöyledir:

Amasya'da Sultân Bâyezîd muvakkit-hânesinde saatçı olan Mehmed Çelebi bin Derviş mahdûmudur. Amasya ulemâsından tahsîl-i ilm ü marifet edib şiir ve inşâsı ile iştihâr ederek divân kâtibi oldu. Hayli müddet bu kitâbetde müstahdem olup a'yân sırasına girdi. 1122'de vefât etdi. Asâr-ı şi'riyyesinden elde edinilen birkaç gazel ve kıt'ası yandı. Pederi muvâkkitdi.

Sade bir dille: Babası, Amasya'da Sultan Bayezid muvakkithanesinde saatçi olan Derviş oğlu Mehmed Çelebi'dir. Amasya âlimlerinden ilim ve bilgi öğrendi, şiiri ve inşasıyla tanınarak divan kâtibi oldu. Uzun süre bu kâtiplikte çalıştı ve şehrin ileri gelenleri arasına girdi. 1122'de öldü. Şiirlerinden ele geçen birkaç gazel ve kıta yandı. Babası muvakkitti.

Maddenin öznesi Ahmed Sa'î'dir; Mehmed Çelebi onun babasıdır. Bu ayrım önemlidir, çünkü maddenin ilk cümlesi babanın adıyla başladığı için kolayca babanın biyografisi gibi okunabilir. Maddenin başlığı, Ahmed Sa'î Efendi-Saatçızâde, bu ayrımı zaten gösterir.

Divan Kâtibi

Divan kâtibi, sancakbeyinin ya da mutasarrıfın yanında yazışmaları yürüten kişidir. Sa'î'nin bu göreve "şiir ve inşâ" ile ulaştığının söylenmesi, devrin kalem işlerinde düzgün nesir yazabilmenin bir meslek bilgisi olarak arandığını hatırlatır. Hüsameddin onun hangi sancakbeyleri döneminde çalıştığını ve ne zaman göreve başladığını vermez; yalnız "hayli müddet" kaldığını söyler. Görevin sonunda "a'yân sırasına" girmesi, şehrin ileri gelenlerinden sayılmaya başlaması demektir. Ondan bir kuşak önce Amasya'da divan kâtipliği yapıp şiirle tanınan İlhâmî Hasan Çelebi de benzer bir yol izlemiş, cizye kâtipliğinden divan kâtipliğine yükselmişti.

Saatçizâdeler ile Bağı

Hüsameddin, Amasya'da "Sâ'atçizâdeler" diye anılan bir aileyi başka maddelerde ayrıntılı biçimde anlatır. Ailenin başı Sâ'î Mehmed Çelebi'dir: Ahî Receb Mahallesi'nden Hasan'ın oğlu, ünlü bir saatçi, Sultâniyye yani Sultan Bayezid Camii'nin muvakkiti, Ahî Receb Camii'nin imamı ve şairdir; 1095 (1684) dolaylarında ölmüştür. Hüsameddin onun oğulları olarak el-Hâc Sâlih, Hasan ve Hüseyin Efendileri sayar.

Ahmed Sa'î'nin babası "Sultân Bâyezîd muvakkit-hânesinde saatçı olan Mehmed Çelebi" diye tanıtılır; meslek, cami ve dönem Sâ'î Mehmed Çelebi'ye uyar, maddenin başlığındaki "Saatçızâde" sıfatı da bu aileyi gösterir. Ahmed'in adının Sâ'î Mehmed'in oğulları arasında geçmemesi bu eşleştirmeye engel değildir: Hüsameddin'in yedinci cildinde ayrıca maddesi bulunan Saatçizâde Bünyâd Efendi de "Ahî Receb Câmii imâmı Saatçi Mehmed Çelebi"nin oğlu olarak tanıtılır, 1127'de (1715) ölür ve o da bu listede yoktur. Öte yandan iki kayıt babanın babasını farklı verir: Sâ'î Mehmed Çelebi "Hasan'ın oğlu", Ahmed Sa'î'nin babası ise "Mehmed Çelebi bin Derviş"tir. "Derviş" bir ad olabileceği gibi bir sıfat da olabilir. Bu yüzden Ahmed Sa'î'nin Sâ'î Mehmed Çelebi'nin oğlu olduğu güçlü bir ihtimaldir, ama kesin değildir.

Eşleştirme doğruysa ortaya ilginç bir ayrıntı çıkar: oğul, babasının mahlasına çok yakın bir adla anılmaktadır. Hüsameddin'in baskısında babanın mahlası "Sâ'î", oğlunki "Sa'î" diye yazılmıştır; iki yazım da "çalışma, gayret" anlamındaki sa'y kökünü akla getirir. Oğulun babasının mahlasını küçük bir farkla sürdürmüş olması bir ihtimaldir; baskıdaki imla farkının Hüsameddin'in elyazmasından mı, yoksa neşirden mi geldiği bilinemez.

Ailenin sonraki kuşakları Hüsameddin'de bir şair, müderris ve imam zinciri olarak görünür: Hâfız Hasan Efendi 1136'da (1723-24) Receb Mahallesi imamı iken ölür; onun oğlu Sâtı' Mustafa Efendi İstanbul'da müderris olur. Muvakkit ve şair Sâni'î Mehmed Efendi'nin de "Saatçı Mehmed Çelebi'nin dostlarından" olduğu yazılıdır.

Şiiri

Ahmed Sa'î Efendi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Hüsameddin'in sözü açıktır: elde ettiği birkaç gazel ve kıta yanmıştır. Hangi yangın olduğunu söylemez. Başka bir maddede, Sultan Bayezid hatibi Fâzılzâde Mustafa Âkif Efendi'nin evinde bulup kopyaladığı tarihî bir vakfiyenin "Taş musluk harîkinde" yandığını yazar; Sa'î'nin şiirlerinin de aynı yangında mı kaybolduğu bilinmiyor. Hakverdioğlu'nun altıncı cildin şairlerine dair dökümünde de Ahmed Sa'î yer almaz.

Kronoloji

1095 dolayı (1684): Ailenin atası sayılan saatçi ve muvakkit Sâ'î Mehmed Çelebi ölür.

1122 (1710-11): Divan kâtibi ve şair Ahmed Sa'î Efendi ölür.

1127 (1715): Saatçi Mehmed Çelebi'nin bir başka oğlu Bünyâd Efendi ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar