Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

Vaṣluñı virme cāna begcügezüm
Ṣatma cānı cihāna begcügezüm
Gerek öldür beni gerek dirgür
Ḳul senüñdür baña ne begcügezüm
Der-miyāndur dü ‘ālemüñ cānı
Seni bir kez ḳocana begcügezüm
Bāg-ı ḥüsnüñde leblerüñ cāmın
İçelüm ‘āşıḳāne begcügezüm
Ḳuluñuz devletüñde ḫoş geçelüm
Böyle ḳalmaz zamāne begcügezüm
Geyüp al itme cānum almaġa āl
Sen sen ol girme ḳana begcügezüm
Ca‘ferüñ ḳaṣdı vaṣf-ı ḥüsnüñdür
Şi‘r arada behāne begcügezüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Beyciğim, vuslatını cana verme; canı cihana satma beyciğim.

2. İster öldür beni ister dirilt; kul senindir, bana ne, beyciğim.

3. Seni bir kez kucaklayanın kucağında iki dünyanın canı vardır, beyciğim.

4. Güzelliğinin bahçesinde dudaklarının kadehini âşıkça içelim, beyciğim.

5. Biz kulların senin devletinde hoşça geçinelim; zaman böyle kalmaz, beyciğim.

6. Canımı almak için al giyip hile etme; sen sen ol, kana girme beyciğim.

7. Ca'fer'in kastı senin güzelliğini anlatmaktır; şiir arada bir bahanedir, beyciğim.

Edebî ve Tarihî Yorum

Beyciğim

Gazel kısa bir vezinle (Fe‘ilātün Mefā‘ilün Fe‘ilün) ve sevgi dolu bir küçültme ekiyle kurulmuş redifiyle divandaki en hafif, en şarkıya yakın şiirlerden biridir. Redif "begcügezüm", yani "beyciğim"dir: "beg" kelimesine Türkçe küçültme eki "-cügez" ve iyelik eki eklenmiştir. Bu söyleyiş saray ve divan dilinden çok gündelik bir sevgi hitabının tonunu taşır. Erünsal, Câfer Çelebi'nin bazı şiirlerinin bestelenmek için ya da en azından şarkı biçiminde söylendiğini belirtir; kısa mısraları ve tekrarlanan hitabıyla bu gazel o türden bir okumaya kolayca açıktır.

Kafiye "-āne" sesi etrafında döner: cāna, cihāna, ḳocana, ‘āşıḳāne, zamāne, ḳana, behāne. İkinci beyit en sade cümleleri taşır: "Gerek öldür beni gerek dirgür / Ḳul senüñdür baña ne". Âşık kendi kaderini tamamen sevgiliye bırakır; kul onundur, ne yapacağı onun bileceği iştir.

Al Giyip Al Etmek

Altıncı beyit "al" kelimesiyle üçlü bir oyun kurar. "Al geymek", kırmızı giymektir; "āl itmek", hile yapmaktır; "almak" da canı almaktır. Sevgili canı almak için al giyip al etmemeli, "sen sen ol" diye kendi haline dönmelidir. "Ḳana girmek", birinin kanına girmek, onun ölümünün günahını yüklenmektir. Hâlet Efendi ve Ayasofya nüshaları bu beytin ilk mısraını büsbütün başka verir: "Nāz u şīveyle ḫalḳı ṭap öldür".

Beşinci beyit bir zaman öğüdüdür: "böyle ḳalmaz zamāne", zaman böyle kalmaz; sevgilinin devrinde hoşça yaşamak gerekir. Üçüncü beyitte "der-miyān" hem "ortada" hem de "belde" anlamına gelir: sevgiliyi belinden bir kez kucaklayanın kucağında iki dünyanın canı vardır. Mahlas beyti şiiri bir bahane sayar: Ca'fer'in asıl amacı sevgilinin güzelliğini anlatmaktır. Nazmî bu şarkı tadındaki gazeli derlemesine almamıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 421-422, gazel no. 129. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 67 (şarkı biçiminde söylenen şiirler). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 129 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Çevrimiçi kaynaklar