Özgün Metin

Vezin: mefā‘ilün fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün

Ḫaṭuñ kitāb-ı ruḫuñdan çıḳardı naḳl-i ṣaḥīḥ
Ki ġamzeñ itdügidür baña ẓulm-ı ṣarīḥ
Ḥarāmī çeşmüñe ḳan içmege lebüñ fetvā
Virürse tañ mı k’idüpdür meyi ḥelāl Mesīh
Semen varaḳlarına gülşen-i ‘ıẕāruñda
Ḫatuñ benefşeleri yazdı el-beyāż ṣaḥīḥ
‘Aceb mi münkir-i vech-i ḥasen olursa raḳīb
Mes̱el durur ki ḳabīḥüñ olur her işi ḳabīḥ
Çü düşdi başına sevdāsı zülf-i dildāruñ
‘Aceb mi boynına zāhid ṭolar ise tesbīḥ
Kitāb-ı ḥüsn-i cemālinde Kātib-i ḳudret
Ġubār ḫaṭṭıla yazmış lebine ente melīḥ
Añup bu ni‘meti Ca‘fer Ḫudāya şükr eyle
Ki luṭf-ı ṭab‘ ile virdi saña lisān-ı faṣīḥ

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin ayva tüyün yanağının kitabından sahih bir rivayet çıkardı: gamzenin bana yaptığı [her şey] açık bir zulümdür.

2. Dudağın, yol kesen gözüne kan içmesi için fetva verirse şaşılır mı? Çünkü Mesih (dudak) şarabı helal kılmıştır.

3. Yanağının gül bahçesinde, ayva tüyünün menekşeleri yasemin yapraklarına "el-beyāż ṣaḥīḥ" (boşluk doğrudur) diye yazdı.

4. Rakip güzel yüzü inkâr ederse şaşılır mı? "Çirkinin her işi çirkin olur" diye bir söz vardır.

5. Sevgilinin zülfünün sevdası başına düşünce, zahit boynuna tespih dolarsa şaşılır mı?

6. Kudret kâtibi, onun güzellik kitabında dudağının üstüne ince gubar yazısıyla "ente melīḥ" (sen güzelsin) yazmış.

7. Ca'fer, bu nimeti anarak Allah'a şükret; çünkü tabiatının inceliğiyle sana fasih bir dil verdi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Hadis Usulüyle Bir Gazel

Gazel, ilim ve kitap diliyle yazılmış bir güzellik tarifidir. Kafiye kelimeleri ṣaḥīḥ, ṣarīḥ, Mesīḥ, ḳabīḥ, tesbīḥ, melīḥ ve faṣīḥ'tir ve bunların bir kısmı hadis ilminin terimleridir. İlk beyitte ayva tüyü (ḫaṭ, aynı zamanda yazı) yanağın kitabından "naḳl-i ṣaḥīḥ", yani güvenilir bir rivayet aktarır; rivayetin metni de açık (ṣarīḥ) bir hükümdür: gamzenin âşığa yaptığı zulümdür. Dördüncü beyitte "vech-i ḥasen" (güzel yüz) ile "ḳabīḥ" (çirkin) karşı karşıya gelir; hadis usulünde "hasen" bir rivayet derecesinin adıdır. İkinci beyitte dudak bir müftü gibi fetva verir ve Mesih'e, yani ölüyü dirilten nefese benzetilen dudak, şarabı helal kılar. Câfer Çelebi'nin medrese öğrenimi bu gazelde terimlerin sevgiliye uyarlanmasıyla görünür.

Üçüncü beyitteki "el-beyāż ṣaḥīḥ" sözü, yazma eserlerde boş bırakılan bir yerin yanına kâtiplerin düştüğü "boşluk doğrudur" notunu hatırlatır. Bu okuyuş kaynakta yer almaz, ama beyit başka türlü de kapalıdır: yasemin yaprakları kadar beyaz yanak üzerine ayva tüyünün menekşeleri, yani koyu tüyler, bir yazı gibi düşmüştür. Altıncı beyitte aynı düşünce sürer: Allah, "kudret kâtibi" olarak güzellik kitabında dudağın üstüne gubar denen ince yazıyla Arapça "ente melīḥ" (sen güzelsin) cümlesini yazmıştır.

Fasih Dil

Erünsal mahlas beytini, Câfer Çelebi'nin üslubuna gösterdiği titizliğin bir işareti olarak anar: şair, Allah'ın kendisine "lisān-ı faṣīḥ", yani açık ve düzgün bir dil verdiğini söyler ve buna şükreder. Erünsal aynı gazelin ilk beytini "ki" bağlacının kullanımına örnek olarak da verir. Girişte ve tezde bu mısra "baña cümle ẓulm-ı ṣarīḥ" diye okunur; 2018 baskısındaki metinde "cümle" kelimesi yer almaz ve aktarımda köşeli ayraç içinde gösterilmiştir.

Nüshalar küçük dil bilgisi ayrıntılarında ayrılır. Tezde Hâlet Efendi ve Ayasofya nüshaları ikinci beyitte "idüpdür" yerine "ider", Paris ve Ayasofya nüshaları beşinci beyitte "sevdāsı zülf-i" yerine "sevdā-yı zülfi" okur. Paris nüshasında altıncı beytin sonu "anda melīḥ", son beytin başı "şükr it kim" biçimindedir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 328-329, gazel no. 17. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 58 (lisân-ı fasîh), 60 ("ki" bağlacı). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 17 (metin ve nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Çevrimiçi kaynaklar