Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün

Ne fettānlıḳ durur yā Rab bu kim ol gül-‘ıẕār eyler
Ki bir göz yumup açınca nice diller şikār eyler
Degül bu ḫaṭ ġubār irmiş dilā ḫaddine zülfinden
Ruḫı key sādelikden ol ġubārı āşikār eyler
‘Aceb mi ruḫlaruñ şevḳi yaḳup nūr eylese şem‘i
Yanar od eylemez anı kişiye k’intiẓār eyler
Şühüb şeklinde āteşler degüldür ṣaçılan dehre
İzi tozına ol māhuñ melekler zer nis̱ār eyler
Ruḫuñ devrinde ṭañ mıdur boyansam ḳana yaşumdan
Bahār olsa yaġan yaġmur çü ḫāki lāle-zār eyler
Görinen gözde kirpikler degüldür merdüm-i çeşmüm
Miyānuñ yādına her dem nice mūyı kenār eyler
Perīşān u müşevveşdür ḳara zülfüñ gibi Ca‘fer
‘İnāyet olmasa şehden anı ġam ḫāksār eyler

Günümüz Türkçesiyle

1. Ya Rabbi, o gül yanaklının yaptığı bu ne fettanlıktır ki bir göz açıp kapayıncaya kadar nice gönülleri avlar.

2. Ey gönül, bu ayva tüyü değil; zülfünden yanağına toz inmiş, yanağı da öyle saftır ki o tozu ortaya çıkarır.

3. Yanaklarının şevki mumu yakıp nura çevirse şaşılır mı? Bekleyiş kişiye ne yaparsa, yanan ateş onu yapmaz.

4. Dünyaya saçılanlar kayan yıldız biçiminde ateşler değildir; melekler o ayın ayak izinin tozuna altın saçıyor.

5. Yanağının devrinde gözyaşımdan kana boyansam şaşılır mı? Bahar gelince yağan yağmur toprağı lalezara çevirir.

6. Gözde görünenler kirpik değildir; gözümün bebeği senin belini andıkça her an nice kılı kucaklar.

7. Ca'fer senin kara zülfün gibi perişan ve karmakarışıktır; şahtan bir inayet olmazsa gam onu toprağa serer.

Edebî ve Tarihî Yorum

Göz Açıp Kapayıncaya Kadar

Gündelik bir deyim ilk beytin temelidir: "bir göz yumup açınca", yani bir anda. Sevgilinin fettanlığı, göz kırpar kırpmaz nice gönlü avlamasıdır; göz deyimin içinde hem zaman ölçüsü hem de avın aleti olur. Redif "eyler"dir, kafiyede "-ār" sesi yankılanır: gül-‘ıẕār, şikār, āşikār, intiẓār, nis̱ār, lāle-zār, kenār, ḫāksār. Gazelin beyitleri bir dizi "o değil, bu" açıklamasıyla ilerler: tüy değil tozdur, kayan yıldız değil meleklerin saçtığı altındır, kirpik değil gözbebeğinin kucakladığı kıllardır.

Erünsal dördüncü beyti hüsn-i ta'lil örnekleri arasında verir. Geceleri gökten düşüp sönen kayan yıldızların gerçek sebebi bir kenara bırakılır ve yerine şairane bir sebep konur: melekler sevgilinin ayak izinin tozuna, saçı saçar gibi altın saçmaktadır. İkinci beyitte de aynı yol izlenir; yanaktaki tüy, zülüften dökülen tozdur ve yanak o kadar saftır ki üzerindeki en küçük tozu bile gösterir. "Ġubār" kelimesi aynı zamanda ince gubar yazısını da hatırlatır.

Bekleyişin Ateşi

Üçüncü beyit mum ile bekleyişi karşılaştırır. Mum, sevgilinin yanaklarının şevkiyle yanıp ışığa dönüşür; ama ikinci mısra asıl yakıcı olanın bekleyiş olduğunu söyler: intizarın kişiye yaptığını yanan ateş bile yapmaz. Beşinci beyitte gözyaşı yağmura, yanak bahara benzer; bahar yağmuru toprağı lalezar yapar, âşığın kanlı gözyaşı da onu kana boyar. Altıncı beyitte sevgilinin kıl inceliğindeki beli hatırlanır: gözdeki kirpikler, aslında gözbebeğinin belin anısına kucakladığı kıllardır.

Neşrin vezin satırında üçüncü tef'ile "Mefā‘īün" diye dizilmiştir; burada "mefā‘īlün" biçimi verilmiştir. Divan nüshalarına gelince, Erünsal'ın tezinde Hâlet Efendi nüshası ikinci beyitte "irmiş" yerine "imiş", Paris ve Hâlet Efendi nüshaları "dilā" yerine "dil" ve dördüncü beyitte "melekler" yerine "felekler" okur. Nazmî bu şiiri mecmuasına koymamıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 345-346, gazel no. 38. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 60 (hüsn-i ta'lil). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 38 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Çevrimiçi kaynaklar