Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gözlerüñle ṣūretüñ naḳşın ki ṣūret-ger yazar
Resm idüp ṣan merġzār içinde āhūlar yazar
İştiyāḳından devāt aġzın açup ḥayrān ḳalur
Çün ḳalem reyḥān ḫaṭṭuñ vaṣfın ey dilber yazar
Zülf ü ḫaddüñ resm idüp çeşmümde naḳḳāş-ı ḫayāl
Ṣan Ḫaṭāyī Rūmī yapraḳlarla bir saġar yazar
Ġonca cüzdānındaki rengīn varaḳlardan bahār
Gül yüzüñ vaṣfında her yıl tāze bir defter yazar
Kūh-ı ġamdur dil lebüñ resm itsem anda vechi var
Ṭaġda Şīrīn naḳşını Ferhād-ı ṣūret-ger yazar
Zülfi ucında ḫat u ḫālin müneccimler görüp
Şām serḥaddinde çoḳ āşūb u şūr u şer yazar
Ḫaṭṭ-ı ḫaddüñ yādına her beyti kim bünyād ider
Gül varaḳlar üzre anı müşk ile Ca‘fer yazar

Günümüz Türkçesiyle

1. Ressam senin yüzünü gözlerinle birlikte resmettiğinde, sanki çayırın ortasına ceylanlar çizer.

2. Ey dilber, kalem senin reyhan gibi tüyünün övgüsünü yazınca hokka hayranlıktan ağzı açık kalır.

3. Hayal nakkaşı gözümde zülfünü ve yanağını resmedince, sanki hatayî ve rûmî motiflerle bir kadeh çizer.

4. Bahar, gonca cüzdanındaki renkli yapraklardan senin gül yüzünü anlatmak için her yıl yeni bir defter yazar.

5. Gönül bir gam dağıdır; dudağını oraya resmetsem yeridir; çünkü dağa Şirin'in suretini ressam Ferhad çizer.

6. Müneccimler zülfünün ucunda tüyünü ve benini görünce, Şam sınırında (akşamın sınırında) çok kargaşa, fitne ve şer olacağını yazar.

7. Ca'fer, yanağının tüyünün anısına kurduğu her beyti gül yaprakları üstüne miskle yazar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Hatayî ve Rûmî

Redifteki "yazar" fiili, eski kullanımıyla hem yazmak hem resim çizmek demektir. Gazelin bütün beyitleri bir ressamın, bir müzehhibin ya da bir kâtibin elinden çıkmış gibidir. Üçüncü beyit Osmanlı süsleme sanatının iki temel motifini anar: çiçek ve yapraklardan oluşan "hatayî" ile kıvrık kanat ve yaprak biçimli "rûmî". Hayal nakkaşı, sevgilinin zülfünü ve yanağını gözde resmedince bu iki üslupla süslenmiş bir kadeh ortaya çıkar. "Ḫaṭāyī" kelimesi Hıtay'a, yani Çin'e de, ayva tüyü anlamındaki "ḫaṭ"a da işaret eder; "Rūmī" ise beyaz yüzün yurdu Rum'u çağırır. Kitap kaplarından çinilere kadar Câfer Çelebi'nin çağının sanatında görülen bu motifler, beyitte sevgilinin yüzündeki koyu ve açık renklerin karşılığı olur.

İlk beyit gözleri ceylanlara benzetir: ressam yüzü gözlerle birlikte çizince, yeşil bir çayır içinde ceylanlar resmetmiş gibi olur. İkinci beyitte hokka (devāt) ağzı açık bir hayran gibi düşünülür; kalem sevgilinin tüyünü anlatmaya başlayınca hokka hayranlıktan ağzını açık bırakır.

Ahmed Paşa'nın Defteri

Erünsal dördüncü beyti Ahmed Paşa'nın 66. gazelinin bir beytiyle karşılaştırır: "Rūmı evrāḳ-ı gül-i ḫandān ṭutar ḫoş būy ile / Gül yüzüñ vaṣfında Aḥmed nice kim defter yazar". Câfer Çelebi ikinci mısraı yalnız "Aḥmed nice kim" yerine "her yıl tāze bir" diyerek alır ve birinci mısrayı kendi kelimeleriyle kurar: bahar, goncanın cüzdanındaki renkli yapraklardan her yıl yeni bir defter çıkarır. Erünsal'ın gösterdiği bu karşılaştırma, Câfer Çelebi'nin Ahmed Paşa'nın mısralarını bir iki kelime değiştirerek yeni bir bağlama yerleştirme alışkanlığını açıkça gösterir.

Beşinci beyit Ferhad'ın Bîsütun dağına Şirin'in suretini kazıması hikâyesine dayanır; gönül bir gam dağı olduğuna göre âşık oraya sevgilinin dudağını resmedebilir. Altıncı beyitte "Şām" hem akşam hem Şam şehridir: zülfün ucu akşamın, yani karanlığın başladığı sınırdır ve müneccimler oradaki tüy ve ben işaretlerinden kargaşa yorumu çıkarır. Nüshalar bu gazelde birkaç yerde ayrılır. Erünsal'ın tezine göre Hâlet Efendi ve Ayasofya nüshaları beşinci beyitte "naḳşını" yerine "vaṣfını", üç nüsha "ṣūret-ger" yerine "ṣan‘at-ger" okur; Paris nüshası üçüncü beyitte "ḫaddüñ" yerine "ḫaṭṭuñ" yazar. Nazmî'nin mecmuasında bu şiir geçmez.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 356-357, gazel no. 50. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 47 (Ahmed Paşa ile karşılaştırma). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 50 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Çevrimiçi kaynaklar