Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gülşen-i ḥüsnüñ ne nāzük bāġ-ı ‘izz ü nāz olur
K’anda nergis nāvek-efken gül kemend-endāz olur
‘Āşıḳ ol kebk-i ḫırāmānı ‘aceb mi ḳılsa ṣayd
Hemdem-i şāhīn-i ‘ışḳ olsa meges şehbāz olur
Geh düm-i ṭāvus olur ṣūretde geh perr-i ġurāb
Sünbül-i gülpūş-ı dilber hey ne ṣūret-bāz olur
Ḳış irişdi ḳoma elden dāmenin anuñ kim ol
Açılup meclisde gülse gül açılup yaz olur
Çoḳ zamāndur yolda daḫi görmez olduḳ yārı biz
Gelmemek gerçi belā ‘āşıḳ yolına az olur
‘Işk u sevdādur iden esrār-ı ḥüsni ḫalḳa fāş
‘Işḳ ile müşk ey büt-i Çīn ü Ḫaṭā ġammāz olur
Giryeden Ca‘fer murādın idemez yāra edā
Çeng her dem kim nem ola nagmesi nāsāz olur

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin güzelliğinin gül bahçesi ne nazik bir izzet ve naz bahçesidir ki orada nergis ok atar, gül kement atar.

2. Âşık o salınarak yürüyen kekliği avlasa şaşılır mı? Aşk şahinine arkadaş olursa sinek bile doğan olur.

3. Sevgilinin gülü örten sümbülü (zülfü) kâh tavus kuyruğu, kâh karga kanadı görünür; hey, ne şekilden şekle giren bir hokkabazdır.

4. Kış geldi, onun eteğini elden bırakma; çünkü o mecliste açılıp gülse gül açılır, yaz olur.

5. Çoktandır sevgiliyi yolda bile göremez olduk; gerçi âşığın yoluna belanın gelmediği az olur.

6. Ey Çin ve Hıtay putu, güzelliğin sırlarını halka ifşa eden aşk ve sevdadır; aşk ile misk gizli kalmaz, kendini ele verir.

7. Ca'fer ağlamaktan muradını sevgiliye söyleyemez; çeng ne zaman nemlense nağmesi akortsuz olur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Av ve Avcı

Necâtî'nin "Yâr mâyil olıcak mihr ü mahabbet az olur" diye başlayan gazeline Nazmî'nin mecmuasında yazılan nazirelerin ilki Câfer Çelebi'ninkidir; ardından Üsküplü İshak Çelebi, Atâ, Visâlî, Lâmi'î, Zâtî, Revânî, Mesîhî, Sun'î-i Pîr, Sinoplu Şerîfî ve Nazmî gelir. Redif "olur", kafiye ise "-āz": nāz, endāz, şehbāz, ṣūret-bāz, yaz, az, ġammāz, nāsāz.

İlk iki beyit avcılık diliyle kuruludur. Güzellik bahçesinde nergis, yani göz, ok atan bir okçudur; gül kement atar. Divan şiirinde sevgilinin yürüyüşü salınarak yürüyen kekliğe benzetilir; âşık o kekliği avlayabilir, çünkü aşk şahinine arkadaş olan sinek bile doğana, şehbaza dönüşür. Avcı kuşların en büyüğü ile en küçük canlı arasında kurulan bu karşıtlık, aşkın en zayıfı bile güçlü kıldığını söyler. Üçüncü beyitte sevgilinin zülfü bir hokkabazdır: ışığa göre kâh tavus kuyruğu gibi renkli, kâh karga kanadı gibi kara görünür.

Aşk ile Misk

Altıncı beyit bilinen bir sözün üzerine kuruludur: aşk ile misk gizlenemez. Misk kokusuyla, aşk da hâliyle kendini ele verir. Beyitte sevgili misk ülkesi Çin ve Hıtay'ın putudur ve onun güzelliğinin sırlarını halka yayan, âşığın aşkı ve sevdasıdır. "Ġammāz", koğucu, sır taşıyan demektir; aşk ile misk bu yüzden birer ġammāz sayılır. Dördüncü beyit mevsimlerle oynar: kış gelmiştir, ama sevgili mecliste gülerse gül açılır ve yaz olur.

Mahlas beyti bir çalgı gözlemine dayanır. Çengin telleri nemlenince ses bozulur, akortsuz çalar; Ca'fer de ağlamaktan ıslanmış olduğu için dileğini sevgiliye düzgünce söyleyemez. Nüshalar arasında anlamı değiştiren farklar da vardır. Erünsal'ın tezine göre Kahire nüshası ikinci beyitte "meges" (sinek) yerine "melek", Manchester ve Kahire nüshaları dördüncü beyitte "gülse gül açılup" yerine "gül gelse açılur", beşinci beyitte "yārı" yerine "yazı" okur; Hâlet Efendi ve Ayasofya nüshaları altıncı beyitte "esrār-ı ḥüsni" yerine "esrār-ı ‘ışḳı", son beyitte "yāra" yerine "saña" verir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 55 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Resmî kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar