Özgün Metin
Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün
Derd ü hasretle cihāndan baña riḥlet yegdür
Ki vaṭandan ṣanemā ‘āşıḳa ġurbet yegdür
Cān çıḳup gitse ḳayurmaz dile tīġüñ gelicek
Ki yalıñ yüzlülerüñ ṣoḥbeti ḫalvet yegdür
Ḥüsn ile başı göge irmiş iken mihr ü mehüñ
Yine yüz biñ derece sendeki ḥālet yegdür
Nisbet idüp güle beñzer dimeñüz ruḫlarına
Gül-i terden meh-i ruḫsārı ne nisbet yegdür
Çekme minnet ruḫ-ı cānān var iken cennet içün
Nüs’eden ‘ārif iseñ naḳdine minnet yegdür
Şāyed anuñ seg-i kūy-ı ṣanalar yār idene
Sīnede olducaġı dāġ-ı maḥabbet yegdür
‘Işḳı elden ḳoyayın dime ṣaḳın ‘aḳla uyup
‘Aḳl u dānişden ise ādeme devlet yegdür
Yārı taḥrīk idüñüz ḳatlüme men‘ eylemeñüz
Dōstlar şerden ise ḫayra delālet yegdür
Ehl-i dildür seni dünyālara virmez Ca‘fer
Dü cihāndan aña bir ḫūb ile ṣoḥbet yegdür
Günümüz Türkçesiyle
1. Dert ve hasretle dünyadan göçmek benim için yeğdir; çünkü ey put güzeli, âşığa gurbet vatandan yeğdir.
2. Kılıcın gönle gelince can çıkıp gitse de gönül aldırmaz; çünkü yalın yüzlülerle sohbet baş başa iken yeğdir.
3. Güneşle ayın başı güzellikte göğe ermişken, sendeki hâl yine onlardan yüz bin derece yeğdir.
4. Onun yanaklarını güle nispet edip "benzer" demeyin; ay yanaklıyı taze gülle kıyaslamaktan ne çıkar? (İkinci mısra iki türlü anlaşılabilir.)
5. Sevgilinin yanağı varken cennet için minnet etme; ârifsen bil ki peşine minnet veresiyeden yeğdir.
6. Belki onu sevgilinin mahalle köpeği sanırlar diye, âşığın göğsünde bir sevgi dağı bulunması yeğdir.
7. Akla uyup "aşkı elden bırakayım" deme sakın; insana akıldan ve bilgiden talih yeğdir.
8. Sevgiliyi beni öldürmeye kışkırtın, engel olmayın; dostlar, şerre olmaktansa hayra delalet etmek yeğdir.
9. Ca'fer gönül ehlidir, seni dünyalara değişmez; ona iki cihandan bir güzelle sohbet yeğdir.
Edebî ve Tarihî Yorum
Yeğ Olan Şeyler
Dokuz beyit boyunca bir karşılaştırmalar listesi tutulur ve her madde redifteki "yegdür", yani "yeğdir, daha iyidir" sözüyle bağlanır: göç vatandan, gurbet yurttan, sevgilinin hâli güneşten ve aydan, peşin veresiyeden, talih akıldan, hayır şerden, sevgiliyle sohbet iki cihandan yeğdir. Kafiyeler "-et" sesinde toplanır: riḥlet, ġurbet, ḫalvet, ḥālet, nisbet, minnet, maḥabbet, devlet, delālet, ṣoḥbet. Bu karşılaştırmaların birçoğu bilinen sözlere, atasözlerine ve dinî ifadelere dayanır; Erünsal'ın Câfer Çelebi'nin mısralar arasına atasözü ve hadis yerleştirme alışkanlığı için söyledikleri bu gazelde birkaç kez görülür.
Beşinci beyit, "peşin veresiyeden iyidir" sözünün şiirdeki biçimidir: "Nüs'eden … naḳdine minnet yegdür". Cennet bir veresiyedir, ahirette ödenecek bir vaattir; sevgilinin yanağı ise peşindir, şimdi görülebilir. Ârif olan peşine razı olur. Yedinci beyit de "bir dirhem baht, bin kantar akıldan yeğdir" türünden atasözlerini hatırlatır: aşkı akla uyup bırakmamak gerekir, çünkü insana akıldan ve bilgiden çok talih yarar. Sekizinci beyitteki "ḫayra delālet" sözü, hayra vesile olanın onu işleyen gibi olduğunu bildiren hadisi çağırır; âşık dostlarından sevgiliyi kendisini öldürmeye kışkırtmalarını ister, çünkü bu ona göre bir hayra yol göstermektir.
Yalın Yüz
İkinci beyitte "yalıñ yüzlü" sözü tevriyelidir: kınından çıkmış yalın kılıç ile yüzü açık güzel. Sevgilinin kılıcı gönle gelince can çıkıp gitse de gönül aldırmaz, çünkü yalın yüzlülerle, hem kılıçla hem güzelle, baş başa kalmak daha iyidir. Altıncı beyit kapalıdır; âşığın göğsündeki sevgi dağı, sahibinin damgasını taşıyan bir köpeğin işareti gibi düşünülmüş olabilir. Dördüncü beytin ikinci mısraı da açık değildir ve aktarım bir okuyuşa dayanır.
Nüsha farkı olarak Erünsal'ın tezinden Paris nüshasının dördüncü beyitteki okuyuşu aktarılabilir: orada "ruḫsārı" yerine "ruḫsār" vardır. Nazmî'nin mecmuasında şiir yer almaz.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 369-370, gazel no. 64. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
- İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 59 (atasözleri, âyet ve hadisler). ekitap.ktb.gov.tr
Akademik çalışmalar
- İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 64 (nüsha farkı). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182
Çevrimiçi kaynaklar
