Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Dünyada nāz uyḫusundan bir göz açmış yār yoḳ
‘Āşıḳa bildüm cihānda devlet-i bīdār yoḳ
Zülfinüñ bil baġlamış her tārı biñ cān almaġa
Ol sebebdendür ki anda bir girihsüz tār yoḳ
Çeşm ü ebrūsı ne yüzden girdi bāġ-ı ḥüsne kim
Cennet ehlinde ḫamīde-ḳāmet ü bīmār yoḳ
Gerçek imiş bu ısuz yirlerde olurmış perī
Yārdan ġayrı diyār-ı dilde gör deyyār yoḳ
İncinüp aġyārdan terk itmeñüz dildārı kim
Mārsuz genc ü dikensüz gül tütünsüz nār yoḳ
Bāġı yāruñ kūyına beñzetdi beñzer yāsemīn
Kim çıḳup yüz sürmedügi bir der ü dīvār yoḳ
Cenneti n’eyler ṭapuñsuz Ca‘fer ey ḥūrī-liḳā
Bülbül ol bāġı n’ider k’anda gül ü gülzār yoḳ

Günümüz Türkçesiyle

1. Dünyada naz uykusundan bir göz açmış sevgili yok; anladım ki âşık için cihanda uyanık bir talih yok.

2. Bil ki zülfünün her teli bin can almak için bağlanmıştır; o yüzden onda düğümsüz bir tel yok.

3. Gözü ve kaşı güzellik bahçesine ne yüzle girdi? Cennet ehlinde iki büklüm boylu da hasta da yok.

4. Gerçekmiş, ıssız yerlerde peri olurmuş; bak, gönül diyarında sevgiliden başka kimse yok.

5. Ağyardan incinip sevgiliyi terk etmeyin; yılansız hazine, dikensiz gül, dumansız ateş yok.

6. Yasemin bahçeyi sevgilinin mahallesine benzetti, hem de yerinde; çünkü çıkıp yüz sürmediği bir kapı, bir duvar yok.

7. Ey huri yüzlü, senin huzurun olmadan Ca'fer cenneti ne yapsın? Bülbül gülü, gül bahçesi olmayan o bağı ne yapsın?

Edebî ve Tarihî Yorum

Issız Yerlerin Perisi

Dördüncü beyit bir halk inancına dayanır: perilerin ve cinlerin ıssız, harap yerlerde bulunduğuna inanılırdı. Âşık bu inancın doğru olduğunu kendi gönlünde görür. Gönül diyarı ıssızdır, orada sevgiliden başka kimse oturmaz; sevgili de bu ıssız yerin perisidir. Erünsal bu beyti, Câfer Çelebi'nin anlamın yanında birbirine benzeyen sesleri de gözettiği beyitler arasında gösterir: "diyār" (ülke) ile "deyyār" (ev sahibi, bir kimse) aynı ünsüzlerle kurulmuş iki kelimedir ve mısrada yan yana düşer.

Kafiye "-ār" ile biter: yār, bīdār, tār, bīmār, deyyār, nār, dīvār, gülzār. Matla iki uykuyu karşı karşıya getirir. Sevgili naz uykusundan hiç uyanmaz; âşığın talihi de hiç uyanık değildir. "Devlet-i bīdār", uyanık talih, divan şiirinde iyi bahtın adıdır; burada ikisi de uykudadır.

Yılansız Hazine Yok

Beşinci beytin ikinci mısraı üç atasözünü art arda dizer: yılansız hazine, dikensiz gül, dumansız ateş yoktur. Halk inanışında defineleri yılanlar beklerdi; gül dikeniyle, ateş dumanıyla birliktedir. Âşığa düşen, sevgiliyi ağyar yüzünden terk etmemektir; çünkü her güzelin yanında onun dikeni, yılanı, dumanı bulunur. Üçüncü beyit cennete gider: sevgilinin baygın gözü hastadır, kaşı da iki büklümdür; oysa cennet ehli arasında ne hasta ne de beli bükük biri vardır. Beyit, bu iki kusurlu güzelliğin güzellik bahçesine nasıl girdiğini sorar.

Altıncı beyit yasemin bitkisinin duvarlara tırmanmasını âşığın davranışına çevirir. Yasemin bahçenin bütün kapılarına ve duvarlarına çıkıp yüz sürmüştür; bu yüzden bahçeyi sevgilinin mahallesine benzetmesi yerindedir, çünkü âşıklar da o mahallenin kapılarına ve duvarlarına yüz sürer. Tezde bu gazel için bir nüsha farkı gösterilmez ve gazel Nazmî'nin mecmuasına girmemiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 393-394, gazel no. 92. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 66 (benzer seslerle kurulan beyitler). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 92. https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Çevrimiçi kaynaklar