Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün

Çoḳ zamāndur ki göñül ḫastasıdur sen ṣanemüñ
Ne revādur göregelmez anı cevr ü sitemüñ
Dōstum düşdi yaḳam firḳat eline demidür
Dest-gīr olsa baña dāmen-i luṭf u keremüñ
Ṣabr idem miḥnet-i hecre dir idüm bilmez idüm
Böyle kār idecegin cānuma derd ü elemüñ
Pāsbānuñ giceler şem‘i n’ider ṣubḥa degin
Şu‘le-i āhum ile rūşen olur çün ḥaremüñ
Çıḳdı cān ḥasret ile līk budur ölmedügüm
Ḥükm ider cān yirine tende ṭurup derd ü ġamuñ
Ḳaşı sevdāsı n’ola ṭāḳātümi eylese ṭaḳ
Kimse yayın çekemez çünki ol ebrū-yı ḫamuñ
Başın aşaġa idüp şevḳümi yazmaḳdan aña
Ca‘ferā indi gözine ḳara ṣular ḳalemüñ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey put güzeli, gönül çok zamandır senin hastandır; senin cevrinin ve sitemin onu çekememesi reva mıdır?

2. Dostum, yakam ayrılığın eline düştü; şimdi tam zamanıdır, lütfunun ve kereminin eteği bana el uzatsa.

3. Ayrılık mihnetine sabrederim derdim; dert ve elemin canıma böyle işleyeceğini bilmezdim.

4. Bekçin geceler boyu sabaha kadar mumu ne yapsın? Senin haremin benim ahımın alevleriyle aydınlanır.

5. Can hasretle çıktı; ama ölmeyişimin sebebi şudur: senin derdin ve gamın bedende durup canın yerine hükmeder.

6. Kaşının sevdası gücümü tüketse şaşılır mı? Kimse o eğri kaşının yayını çekemez.

7. Ey Ca'fer, kalemin başını aşağı eğip ona şevkimi yazmaktan gözlerine kara sular indi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Kalemin Gözüne İnen Kara Su

Mahlas beyti, Erünsal'ın Câfer Çelebi'nin önceki şairlerden aldığı bir fikri daha açık ve günlük konuşma diliyle söylediğine örnek gösterdiği beyittir. Ahmed Paşa, sevgilinin zülfünü anlatırken kalemin dilinin uzadığını; Necâtî, âşığın halini yazarken kalemin başının kara kana boyandığını söyler. Câfer Çelebi aynı kalem imgesini bir deyime bağlar: kalem başını aşağı eğip âşığın şevkini yazmaktan o kadar yorulmuştur ki gözlerine "kara su inmiştir". "Gözüne kara su inmek", çok beklemekten ya da çok çalışmaktan gözlerin görmez olması demektir. Kalemin ucundaki yarık onun gözü, mürekkep de o göze inen kara sudur.

Redifin yerini "-üñ" eki tutar, kafiyeyi "-em" sesi: ṣanemüñ, sitemüñ, keremüñ, elemüñ, ḥaremüñ, ġamuñ, ḫamuñ, ḳalemüñ. Nazmî'nin mecmuasında gazel, bu kafiyede yazılmış uzun bir nazire dizisinin içindedir. Hemen önünde Muhibbî'nin "Velehû eyzen" başlığıyla verilen ikinci gazeli, "Eksük itme sanemâ cevr ü cefâ vü elemüñ" bulunur; ardından Vasfî, Mesîhî, Sâfî, Lâmi'î, Hadîdî, Hevesî, Münîr, Yûsuf-ı Sîne-çâk, Hâverî, Gaffâr, Hasan, Latîfî-i Kastamonî ve Nazmî gelir.

Yaka ile Etek

İkinci beyit giyimin iki ucunu karşı karşıya getirir. Ayrılık âşığı yakasından yakalamıştır; âşık da sevgilinin lütuf ve kerem eteğinin ona el uzatmasını ister. "Dest-gīr", yani elinden tutan, yardım eden, eteğe yüklenmiş bir görevdir: yakası tutulan kişi bir eteğe sarılarak kurtulmak ister. Üçüncü beyit kendi sözünü yalanlayan bir itiraftır: âşık ayrılığa sabredeceğini söylemiş, ama derdin canına bu kadar işleyeceğini bilmemiştir.

Beşinci beyit ölümün nasıl ertelendiğini açıklar. Can hasretle çoktan çıkmıştır, ama beden ölmemiştir; çünkü sevgilinin verdiği dert ve gam bedende kalıp canın yerine hüküm sürmektedir. Altıncı beyitte "ṭāḳat" (güç) ile "ṭāḳ" (tükenmiş) kelimeleri yan yana kullanılır; kaş bir yaydır ve kimse o yayı çekemez. Tezin nüsha notlarında Kahire nüshası ikinci beyitte "olsa" yerine "ola" okur ve son mısraı "Ca‘ferā ḳara ṣular indi gözine ḳalemüñ" sırasıyla verir; Hâlet Efendi ve Ayasofya nüshaları üçüncü beyitte "miḥnet-i hecre" yerine "miḥnet ü hecre" okur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • İsmail E. Erünsal (hzl.), Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 394-395, gazel no. 93. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-211662/taci-zade-cafer-celebi-divani.html
  • İsmail E. Erünsal, "Ca‘fer Çelebi'nin Edebî Kişiliği", Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi Dîvânı giriş bölümü, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 49 (Ahmed Paşa, g. 159 ve Necâtî, g. 322 ile karşılaştırma). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • İsmail E. Erünsal, The Life and Works of Tâcî-zâde Ca‘fer Çelebi, with a Critical Edition of His Dîvân, Doktora Tezi, University of Edinburgh, 1977, c. 2, gazel no. 93 (nüsha farkları). https://era.ed.ac.uk/handle/1842/17182

Resmî kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar