Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Ġarip göňlüm sensiz ârâm eylemez
Ya sen nice iňliyorsuň bensiz yar
Serv-i ḳaddiň görüp ḫırâm eylemez
Ḳalem ḳaşı sîm gerdanı beňsiz yar

Günümüz Türkçesiyle

1. Garip gönlüm sensiz huzur bulmaz; ya sen bensiz nasıl inliyorsun, sevgili? Servi, senin boyunu görünce salınamaz; ey kalem kaşlı, gümüş gerdanı bensiz (lekesiz) sevgili.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir bir koşmadır. Koşma, âşık şiirinin en yaygın nazım şeklidir; dörtlüklerle kurulur ve çoğunlukla on bir heceli ölçüyle söylenir. Dizeler 6+5 ya da 4+4+3 duraklıdır; hece sayımı bizimdir. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimlerini yayımladığı için bu şiirin yalnız ilk dörtlüğünü biliyoruz. Birinci ve üçüncü dizeler "eylemez" ile, ikinci ve dördüncü dizeler "bensiz / beňsiz" ile kafiyelenir; "yar" rediftir, kafiye bir cinastır. Şiirin kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük, "bensiz" kelimesi üzerine kurulmuş bir cinasla biter. İkinci dizedeki "bensiz" "ben olmadan" anlamındadır; dördüncü dizedeki "beňsiz" ise yüzde ya da tende bulunan "ben" kelimesinden gelir ve "bensiz, lekesiz" demektir. Aynı ses iki ayrı anlama gelir ve dörtlüğün iki ayağını birbirine bağlar. Üçüncü dizede servi ile sevgilinin boyu karşılaştırılır: divan şiirinde servi salınarak yürüyen sevgiliye benzetilir, burada ise servi sevgilinin boyunu görüp salınmaktan utanır. "Kalem kaş", ince ve düzgün kaştır; "sîm gerdan", gümüş gibi beyaz boyun. Bu sıfatlar halk şiirinin güzellik tasvirinde de sık görülür.

Tarihî Bağlam

Şiir, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde Tokatlı Nûrî adına kayıtlıdır; Nûrî otuz altı şiirle cönkün en çok yer verdiği şairdir. Hakverdioğlu, Orhan Bilgin'e dayanarak Merzifonlu Eyüb Sabrî'nin Nûrî'yi sık sık Merzifon'a davet ettiğini aktarır; Nûrî'nin cönkteki ağırlığı bu dostlukla açıklanabilir. Nûrî mahlasını kullanan başka âşıklar da bulunduğu için cönkteki her Nûrî şiirinin Tokatlı Nûrî'ye ait olduğu kesin değildir; makale bu şiirleri Tokatlı Nûrî'ye bağlar. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı için Tokatlı Nûrî sayfasına bakılabilir. Eyüp Akman'ın Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Tokatlı Nûrî maddesi, İbrahim Seçkin Aydın'ın tezine dayanarak "bensiz yâr" redifli bir şiirin kaynaklarda hem Erzurumlu Emrah hem de Tokatlı Nûrî adına kayıtlı olduğunu bildirir; Nûrî'nin ustası Emrah'ın şiirlerine yazdığı nazireler iki şairin şiirlerini birbirine karıştırmıştır. Cönk bu şiiri Nûrî adına kaydeder; cönkteki metnin Aydın'ın andığı şiirle aynı olup olmadığı tam metin görülmeden kesinleşemez. Şiir cönkün 37. sayfasında, makalenin 548. sayfasındadır; şiirin tam metni cönkün kendisindedir ve bugüne kadar yayımlanmamıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar