Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Zencir-i zülfüňden bî-nevâ göňül
Ne yüz buldı ne ḳurtuldı ne çâre
Bir seniň yoluňda gülşen-i ‘ömrü
Geçdi ġazellendi ṣoldı ne çâre

Günümüz Türkçesiyle

1. Zülfünün zincirine düşmüş zavallı gönül ne yüz buldu, ne kurtuldu; ne çare. Senin yolunda ömür gül bahçesi (boşuna) geçti, yaprak döktü, soldu; ne çare.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir bir koşmadır. Koşma, âşık şiirinin en yaygın nazım şeklidir; dörtlüklerle kurulur ve çoğunlukla on bir heceli ölçüyle söylenir. Dizeler 6+5 ya da 4+4+3 duraklıdır; hece sayımı bizimdir. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimlerini yayımladığı için bu şiirin yalnız ilk dörtlüğünü biliyoruz. Birinci ve üçüncü dizeler "göňül / ömrü" ile serbesttir; ikinci ve dördüncü dizeler "kurtuldı / soldı" ile kafiyelenir, "ne çâre" rediftir. Şiirin kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlüğün ilk imgesi zülfün zincirdir: divan şiirinde sevgilinin kıvrım kıvrım saçı, âşığın gönlünü bağlayan bir zincire benzetilir. Gönül "bî-nevâ", yoksul ve çaresizdir; ne sevgiliden yüz bulmuş, ne de zincirden kurtulmuştur. İkinci yarıda ömür bir gül bahçesine benzetilir ve bu bahçe sevgilinin yolunda geçip gitmiştir. "Gazellendi" fiili güzün yaprak dökmesini anlatır ve "gazel" nazım şekliyle de ses ilgisi kurar. Redifteki "ne çâre" teslimiyeti dile getirir. Üçlü fiil dizileri (buldu, kurtuldu; geçti, gazellendi, soldu) dizeye halk şiirine özgü bir akış kazandırır.

Tarihî Bağlam

Şiir, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde Tokatlı Nûrî adına kayıtlıdır; Nûrî otuz altı şiirle cönkün en çok yer verdiği şairdir. Hakverdioğlu, Orhan Bilgin'e dayanarak Merzifonlu Eyüb Sabrî'nin Nûrî'yi sık sık Merzifon'a davet ettiğini aktarır; Nûrî'nin cönkteki ağırlığı bu dostlukla açıklanabilir. Nûrî mahlasını kullanan başka âşıklar da bulunduğu için cönkteki her Nûrî şiirinin Tokatlı Nûrî'ye ait olduğu kesin değildir; makale bu şiirleri Tokatlı Nûrî'ye bağlar. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı için Tokatlı Nûrî sayfasına bakılabilir. Eyüp Akman'ın Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Tokatlı Nûrî maddesi, İbrahim Seçkin Aydın'ın tezine dayanarak "ne çare" redifli bir şiirin kaynaklarda hem Erzurumlu Emrah hem de Tokatlı Nûrî adına kayıtlı olduğunu bildirir; Nûrî'nin ustası Emrah'ın şiirlerine yazdığı nazireler iki şairin şiirlerini birbirine karıştırmıştır. Cönk bu şiiri Nûrî adına kaydeder; cönkteki metnin Aydın'ın andığı şiirle aynı olup olmadığı tam metin görülmeden kesinleşemez. Şiir cönkün 36. sayfasında, makalenin 548. sayfasındadır; şiirin tam metni cönkün kendisindedir ve bugüne kadar yayımlanmamıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar