Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Bu sûz-ı ẓulmetden dîvâne göňül
Neyleyim bir kerre âzâd olaydı
Cevriyle yaḳılmış vîrâne göňül
Nâ’il-i vaṣl olup âbâd olaydı

Günümüz Türkçesiyle

1. Bu karanlığın yakıcılığından divane olmuş gönül; ne yapayım, keşke bir kere azat olsaydı. (Sevgilinin) zulmüyle yakılmış viran gönül, vuslata erip bayındır olsaydı.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir bir koşmadır. Koşma, âşık şiirinin en yaygın nazım şeklidir; dörtlüklerle kurulur ve çoğunlukla on bir heceli ölçüyle söylenir. Dizeler 6+5 ya da 4+4+3 duraklıdır; hece sayımı bizimdir. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimlerini yayımladığı için bu şiirin yalnız ilk dörtlüğünü biliyoruz. Birinci ve üçüncü dizeler "dîvâne / vîrâne" ile, ikinci ve dördüncü dizeler "âzâd / âbâd" ile kafiyelenir; "olaydı" rediftir. Şiirin kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük iki karşıt imge çiftiyle ilerler: "dîvâne" ile "âzâd", "vîrâne" ile "âbâd". Deli olmuş gönül özgürlüğe, yıkılmış gönül ise bayındır olmaya özlem duyar. Gönlü bir yapıya, bir ülkeye benzeten "vîrâne gönül" söyleyişi divan şiirinde çok yaygındır; aşk ateşi gönül şehrini yıkar, vuslat onu yeniden şenlendirir. "Sûz-ı zulmet", karanlığın yakıcılığı, ayrılığın gecesini ve onun verdiği acıyı birlikte düşündürür. Redifteki "olaydı" dilek kipidir ve gerçekleşmemiş bir isteği anlatır; dörtlüğün iki ayağı da bu yüzden bir hayıflanma olarak okunur.

Tarihî Bağlam

Şiir, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde Tokatlı Nûrî adına kayıtlıdır; Nûrî otuz altı şiirle cönkün en çok yer verdiği şairdir. Hakverdioğlu, Orhan Bilgin'e dayanarak Merzifonlu Eyüb Sabrî'nin Nûrî'yi sık sık Merzifon'a davet ettiğini aktarır; Nûrî'nin cönkteki ağırlığı bu dostlukla açıklanabilir. Nûrî mahlasını kullanan başka âşıklar da bulunduğu için cönkteki her Nûrî şiirinin Tokatlı Nûrî'ye ait olduğu kesin değildir; makale bu şiirleri Tokatlı Nûrî'ye bağlar. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı için Tokatlı Nûrî sayfasına bakılabilir. Eyüp Akman'ın Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Tokatlı Nûrî maddesi, İbrahim Seçkin Aydın'ın tezine dayanarak "âbâd olaydı" redifli bir şiirin kaynaklarda hem Erzurumlu Emrah hem de Tokatlı Nûrî adına kayıtlı olduğunu bildirir; Nûrî'nin ustası Emrah'ın şiirlerine yazdığı nazireler iki şairin şiirlerini birbirine karıştırmıştır. Cönk bu şiiri Nûrî adına kaydeder; cönkteki metnin Aydın'ın andığı şiirle aynı olup olmadığı tam metin görülmeden kesinleşemez. Şiir cönkün 42. sayfasında, makalenin 548. sayfasındadır; şiirin tam metni cönkün kendisindedir ve bugüne kadar yayımlanmamıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar