Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

‘Aceb ben ne didim o şîve-kâre
Yine bugün yüz göz egri ḳaş egri
Yıḳmış fesi çekmiş re’s-i küffârı
Servi nâzım kesmiş zülfi baş egri

Günümüz Türkçesiyle

1. Acaba ben o cilveli güzele ne dedim ki bugün yine yüzü gözü eğri, kaşı eğri? Fesi yana yıkmış, kara zülüflerini (kâfir saçlarını) çekmiş; nazlı servim zülfünü kesmiş, başı eğri.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir bir koşmadır. Koşma, âşık şiirinin en yaygın nazım şeklidir; dörtlüklerle kurulur ve çoğunlukla on bir heceli ölçüyle söylenir. Dizeler 6+5 ya da 4+4+3 duraklıdır; hece sayımı bizimdir. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimlerini yayımladığı için bu şiirin yalnız ilk dörtlüğünü biliyoruz. Birinci ve üçüncü dizeler "şîve-kâre / küffârı" ile, ikinci ve dördüncü dizeler "ḳaş / baş" ile kafiyelenir; "egri" rediftir. Şiirin kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük, küsmüş bir sevgilinin tavrını "eğri" kelimesi üzerinden canlı bir sahne gibi anlatır. Âşık ne dediğini bilemez; sevgilinin yüzü gözü, kaşı "eğri"dir, yani asık ve küskündür. İkinci yarıda sevgilinin dış görünüşü ayrıntıyla verilir: fesini yana "yıkmış", zülüflerini çekmiş, başını eğmiştir. "Re's-i küffâr" ifadesinin okunuşu ve anlamı kesin değildir; divan şiirinde kara saç "kâfir" diye anıldığı için kara zülüflere işaret ediyor olabilir. Fes imgesi şiiri XIX. yüzyılın giyim dünyasına yerleştirir ve âşık şiirinin kendi çağının gündelik hayatından ayrıntılar aldığını gösterir. Redifteki "eğri" hem küskünlüğü, hem de eğik duran fesi ve başı birlikte anlatır.

Tarihî Bağlam

Şiir, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde Tokatlı Nûrî adına kayıtlıdır; Nûrî otuz altı şiirle cönkün en çok yer verdiği şairdir. Hakverdioğlu, Orhan Bilgin'e dayanarak Merzifonlu Eyüb Sabrî'nin Nûrî'yi sık sık Merzifon'a davet ettiğini aktarır; Nûrî'nin cönkteki ağırlığı bu dostlukla açıklanabilir. Nûrî mahlasını kullanan başka âşıklar da bulunduğu için cönkteki her Nûrî şiirinin Tokatlı Nûrî'ye ait olduğu kesin değildir; makale bu şiirleri Tokatlı Nûrî'ye bağlar. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı için Tokatlı Nûrî sayfasına bakılabilir. Eyüp Akman'ın Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Tokatlı Nûrî maddesi, İbrahim Seçkin Aydın'ın tezine dayanarak "baş eğri" redifli bir şiirin kaynaklarda hem Erzurumlu Emrah hem de Tokatlı Nûrî adına kayıtlı olduğunu bildirir; Nûrî'nin ustası Emrah'ın şiirlerine yazdığı nazireler iki şairin şiirlerini birbirine karıştırmıştır. Cönk bu şiiri Nûrî adına kaydeder; cönkteki metnin Aydın'ın andığı şiirle aynı olup olmadığı tam metin görülmeden kesinleşemez. Şiir cönkün 39. sayfasında, makalenin 548. sayfasındadır; şiirin tam metni cönkün kendisindedir ve bugüne kadar yayımlanmamıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar