Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Baňa ḳan yutturur ṣaḥbâ-yı hicrân
Bilmem bu ḥasretlik gider mi böyle
Ben mi tedbîrimde eyledim noḳṣan
Yoḳsa tecelli-i ḳader mi böyle

Günümüz Türkçesiyle

1. Ayrılık şarabı bana kan yudumlatıyor; bilmem bu hasret böyle mi sürüp gidecek? Tedbirimde ben mi eksik bıraktım, yoksa kaderin tecellisi mi böyle?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir bir koşmadır. Koşma, âşık şiirinin en yaygın nazım şeklidir; dörtlüklerle kurulur ve çoğunlukla on bir heceli ölçüyle söylenir. Dizeler 6+5 ya da 4+4+3 duraklıdır; hece sayımı bizimdir. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimlerini yayımladığı için bu şiirin yalnız ilk dörtlüğünü biliyoruz. Birinci ve üçüncü dizeler "hicrân / noksan" ile, ikinci ve dördüncü dizeler "gider mi / kader mi" ile kafiyelenir; "böyle" rediftir. Şiirin kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlüğün ilk dizesi, ayrılığı bir şaraba benzetir: "sahbâ-yı hicrân", ayrılık şarabıdır ve âşığa içirdiği şey kandır. Kan yutmak, Türkçede büyük acıyı içine atmak anlamındaki deyimdir; benzetme bu deyimi şarap imgesiyle birleştirir. İkinci yarı bir sorgulamadır: âşık başına gelenin kendi kusuru mu, yoksa "tecellî-i kader", kaderin görünmesi mi olduğunu sorar. Bu soru, insanın iradesiyle yazgı arasındaki gerilimi halk şairinin sade diliyle dile getirir ve cevapsız bırakılır. "Bilmem" ile başlayan dize ve soru biçimindeki redif dörtlüğe bir şaşkınlık ve çaresizlik tonu verir.

Tarihî Bağlam

Şiir, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde Tokatlı Nûrî adına kayıtlıdır; Nûrî otuz altı şiirle cönkün en çok yer verdiği şairdir. Hakverdioğlu, Orhan Bilgin'e dayanarak Merzifonlu Eyüb Sabrî'nin Nûrî'yi sık sık Merzifon'a davet ettiğini aktarır; Nûrî'nin cönkteki ağırlığı bu dostlukla açıklanabilir. Nûrî mahlasını kullanan başka âşıklar da bulunduğu için cönkteki her Nûrî şiirinin Tokatlı Nûrî'ye ait olduğu kesin değildir; makale bu şiirleri Tokatlı Nûrî'ye bağlar. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı için Tokatlı Nûrî sayfasına bakılabilir. Eyüp Akman'ın Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Tokatlı Nûrî maddesi, İbrahim Seçkin Aydın'ın tezine dayanarak "kader mi böyle" redifli bir şiirin kaynaklarda hem Erzurumlu Emrah hem de Tokatlı Nûrî adına kayıtlı olduğunu bildirir; Nûrî'nin ustası Emrah'ın şiirlerine yazdığı nazireler iki şairin şiirlerini birbirine karıştırmıştır. Cönk bu şiiri Nûrî adına kaydeder; cönkteki metnin Aydın'ın andığı şiirle aynı olup olmadığı tam metin görülmeden kesinleşemez. Akman'ın maddesine göre "Bana kan yutturdu sahba-yı hicran / Bilmem bu ayrılık gider mi böyle" dizeleriyle başlayan Nûrî koşması Muzaffer Sarısözen ve Nida Tüfekçi tarafından Kastamonu'dan derlenip bestelenmiş, İstanbul Radyosu arşivine girmiştir; cönkteki "yutturur" ve "hasretlik" okumaları bu derlemedeki biçimden küçük farklarla ayrılır. Şiir cönkün 9. sayfasında, makalenin 547. sayfasındadır; şiirin tam metni cönkün kendisindedir ve bugüne kadar yayımlanmamıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar