Ali Divanî, asıl adı Ali Kiziroğlu olan ve 1951'de Merzifon'un Küçükçay köyünde doğan bir halk âşığıdır. Alevî-Bektaşî yol geleneği içinde yetişmiş, sazıyla ve sözüyle cemlerde, muhabbet meclislerinde ve âşıklık gecelerinde sanatını icra etmiştir. Hayatı ve şiiri hakkında bilinenlerin hemen tamamı Sabri Yücel'in 2003'te yayımladığı Merzifonlu Âşık Ali Divani (Yaşamı, Sanatı ve Şiirleri) adlı kitaba ve bu kitaba dayanan Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü maddesine dayanır. Şiirleri telif koruması altında olduğundan bu sayfada yalnız hayatı, âşıklığı ve şiirinin genel özellikleri anlatılmıştır.

Hayatı

Ali Kiziroğlu 1 Şubat 1951'de Merzifon'a bağlı Küçükçay köyünde doğdu; köyün eski adı Küçükelbiz'dir. Aile Türkmen İdrisler oymağındandır. Oymak önce Merzifon'un Kıreymir köyüne yerleşmiş, bir kısmı daha sonra Gümüşhacıköy'e bağlı Kiziroğlu köyüne göç etmiştir; ailenin soyadı da bu köyün adını taşır. Şairin dedesinin babası Bektaş Dede, oğlu Mustafa'yı okutmak için Merzifon'a yerleşmiş, Mustafa da Küçükçay köyünün imama ihtiyaç duyması üzerine aile büyükleri tarafından imamlık ve dedelik göreviyle bu köye gönderilmiş, orada evlenip yerleşmiştir. Dede Mustafa "Nikabî" ve "Fehmî" mahlaslarıyla şiir söyleyen, cem âyinlerinde dedelik ve zâkirlik yapan, yörenin tanınmış âşıklarından biriydi.

Ali Divanî ilkokulun ilk üç sınıfını köyünde, kalanını Merzifon'da okudu. Ortaokulu ve liseyi de Merzifon'da bitirdikten sonra askere gitti. Askerlik dönüşü Tekel İdaresi'ne memur olarak girdi, çeşitli illerde çalıştıktan sonra 2002'de Amasya Tekel İdaresi'nden emekli oldu. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü maddesi 2019'da yayımlanmış, 2020'de güncellenmiştir ve bir ölüm tarihi vermez; şair bu tarihte hayattaydı. Sonraki yıllara ait doğrulanmış bir bilgiye ulaşılamamıştır.

Âşıklığı

Ali Divanî ozanlık yeteneğinin dedesi Nikabî Mustafa'dan geldiğini, onun hatırasının kendi sanatında büyük yer tuttuğunu sık sık vurgular. Bir ustanın yanında usta-çırak ilişkisi içinde yetişmediğini söyler, ama iki âşığın payını özellikle anar. Çocukluğunda Çorum'un Sungurlu ilçesine bağlı Kemalli köyünden Âşık İrfanî sık sık evlerine gelir, cem ve muhabbet toplantılarında saz çalıp deyişler söylerdi; âşıklığa heves etmesinde en büyük etkiyi onun yaptığını belirtir. İrfanî öldükten sonra İzmir'de oturan Artovalı Mazlum Ahmet Dede'nin yanına gitmiş, bir süre orada kalmıştır. Mahlasını da burada almıştır. Yücel'in aktardığına göre yazdığı bir deyişin son dörtlüğünde adının yanına "Divani" mahlası eklenmiş ve kendisine "Ali Divani gibi ol ve buna sahip çık" denmiştir. O günden sonra şiirlerini "Ali Divani" ve "Divani" mahlaslarıyla söylemiştir.

Kendi anlatımına göre Turhallı Âşık Kul Semaî, Almuslu Âşık Selmanî ve Zileli Âşık Söylerî'nin de yetişmesinde katkısı olmuştur. Âşık Mahsunî, Âşık Daimî, Âşık Hüdaî, Hüseyin Çırakman, Şekip Şahadoğru, Ali İzzet Özkan ve Âşık Veysel gibi çağdaş âşıklardan etkilendiğini, Yunus Emre, Nesîmî, Hatâyî, Kaygusuz Abdal, Pir Sultan, Kul Himmet, Yemînî, Vîrânî, Harâbî, Emrah ve Karacaoğlan gibi eski ustaların hayatlarından ve deyişlerinden yararlanarak kendini yetiştirmeye çalıştığını söyler. Bu geniş liste, onun hem cem geleneğinin nefes ve deyişlerine hem de dünyevî konuları işleyen âşık şiirine aynı ölçüde bağlı olduğunu gösterir.

Şiiri

Telif notu: Ali Divanî kaynakların yayımlandığı tarihte hayatta olduğu için şiirleri telif koruması altındadır ve sitemizde ayrı sayfalar hâlinde yayımlanamamaktadır. Koruma, şairin ölümünü izleyen yetmiş yılın sonuna kadar sürer.

Ali Divanî âşıklığı boyunca cemlerde, muhabbet meclislerinde, toplantılarda, ulusal bayramlarda, şenliklerde, anma ve kutlama günlerinde, yarışmalarda ve âşıklık gecelerinde saz çalıp deyiş söylemiş, geleneğe bağlı bir âşık olarak tanınmıştır. Şiirlerinde toplumsal, siyasal, kültürel ve bireysel sorunlara yer verir, toplumun iyi ve kötü yanlarını eleştirel bir dille işler. Hacı Bektaş Velî'nin insanı merkeze alan, sevgi ve hoşgörüye dayanan öğretisini kendine kılavuz edinmiştir. Bütün şiirlerinde hece ölçüsünü kullanmış, 7, 8 ve 11'li kalıpları öne çıkarmış, 15 ve 16'lı kalıplarla da şiirler yazmıştır.

Sabri Yücel'in kitabı şairin 180 şiirini içerir. Bu sayfanın hazırlandığı sırada erişilebilen kaynaklarda şiirlerinin metni yayımlanmadığı için burada alıntı da verilmemiştir. Şiirleri için Yücel'in kitabına başvurulabilir.

Amasya ile Bağı ve Kaynakların Durumu

Ali Divanî'nin Amasya ile bağı açıktır: Merzifon'da doğmuş, öğrenimini Merzifon'da tamamlamış, memuriyetini Amasya'da bitirmiştir; ailesinin geçmişi de Merzifon ve Gümüşhacıköy köylerine uzanır. Hakkındaki bilgiler ise tek bir kaynak zincirine dayanır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü maddesinin yazarı Ayşegül Kuşdemir, bütün bilgileri Yücel'in kitabından aktarır; kitabın kendisi bu çalışmada görülememiştir. Gümüşhacıköy ve Merzifon çevresindeki âşıkları sayan listelerde, sitemizdeki Amasya'da âşıklık geleneği yazısında aktarılan sırada da, onun adı geçmez. Şairin soyadı yazımına da dikkat etmek gerekir: kimi listelerde "Kızıroğlu" biçiminde geçse de sözlük maddesi, ailenin adını aldığı köyle uyumlu olarak "Kiziroğlu" yazar.

Kronoloji

1951: 1 Şubat'ta Merzifon'un Küçükçay (Küçükelbiz) köyünde doğar.

2002: Amasya Tekel İdaresi'nden emekli olur.

2003: Sabri Yücel'in hayatını, sanatını ve 180 şiirini içeren kitabı yayımlanır.

2019: Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde maddesi yayımlanır.

Kaynakça

  • Ayşegül Kuşdemir, "Ali Divanî, Ali Kiziroğlu", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 25.04.2019 (güncelleme 05.12.2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ali-divani-ali-kiziroglu
  • Sabri Yücel, Merzifonlu Âşık Ali Divani (Yaşamı, Sanatı ve Şiirleri), İstanbul: Can Yayınları, 2003, s. 10-40 (Kuşdemir aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar