Çoban Hüseyin, asıl adı Hüseyin Çemrek olan ve 1951'de Gümüşhacıköy'ün Yukarı Ovacık köyünde doğan bir halk âşığıdır. Çocukluğunda köyünde çobanlık yaptığı için İstanbul'da ilk kez sahneye çıktığında bu adla anons edilmiş, "Çoban" ve "Çoban Hüseyin" mahlaslarını da o günden sonra kullanmıştır. On yedi yaşında doldurduğu ilk plakla 1968'de altın plak ödülü almış, ardından onlarca plak çıkarmış, radyo ve televizyon programlarına katılmış, uzun yıllar âşık derneklerinin yönetiminde bulunmuştur. Şiirlerini ve hayat hikâyesini Türkü Savaşçısı adlı kitabında bir araya getirmiştir. Yaşayan bir şair olduğu için bu sayfada şiirlerinden alıntı yapılmamış, hayatı ve sanatı kaynaklara dayanılarak anlatılmıştır.

Hayatı

Hüseyin Çemrek 1 Mart 1951'de Amasya'nın Gümüşhacıköy ilçesine bağlı Yukarı Ovacık köyünde doğdu. Kendi yazdığına göre ailesinin kökü Orta Asya Türkmenlerine dayanır ve sülale "Deli Hasanlar" diye bilinir. Adını sülaleye veren Deli Hasan, İspir taraflarında yaşamış bir âşıktır; 93 Harbi yıllarında (1877-1878) hakkında idam kararı verileceğini duyunca önce Samsun'un Alaçam ilçesine, oradan da Gümüşhacıköy'ün Hamamözü beldesine göç etmiştir. Çemrek, Deli Hasan'dan sonra sülalede saza merak saran ikinci kişidir.

Yukarı Ovacık, Alevîlerle Sünnîlerin birlikte yaşadığı, iki kültürü bir arada sürdürdüğü ve birbirleriyle kız alıp verdiği bir köydür. Çemrek gençliğine kadar burada yaşamış ve çobanlık yapmıştır. Köy, kış aylarında gezgin âşıkların uğrak yeriydi; genç Hüseyin köy odasında onlara hizmet ederken Âşık Veysel, Kul Hüseyin, Deli Boran, Âşık Cezayir ve Çorumlu İsmail Ağa gibi âşıkları dinleme fırsatı buldu. Çobanlık yıllarında ağabeyinin tahta kepçeden yaptığı bir sazla çalmayı öğrendi, sonra şiir yazıp beste yapmaya başladı. İstanbul'da yaşayan köylüsü İsmail Ağa onu dinleyince İstanbul'a götürüp sahneye çıkardı ve sahneye çağırırken "Çoban Hüseyin" diye anons etti. Başında tiftik külahıyla sahneye çıkan on yedi yaşındaki âşığa bir plak şirketi sahibi ilk plağını doldurttu; bu plakla 1968'de altın plak ödülü aldı, ardından 58 plak daha çıkardı.

Konserlere, radyo ve televizyon programlarına katılan Çemrek, köy seyirlik oyunları da yazmış ve tiyatroda oynamıştır. Âşıklık geleneğinin yaşaması için dernek çalışmalarını önemsemiş, âşıklık hayatının kırk yılını dernek başkanlıklarıyla geçirmiştir. Halk Âşıkları Kültür ve Araştırma Derneği'nin (AŞ-DER) kurucusudur ve bu çatı altında tiyatro oyunları yazıp sahnelemek de dahil pek çok etkinlik düzenlemiştir.

Âşıklık Anlayışı

Çemrek sazı ve sözü kendi kendine öğrenmiştir; bir ustanın yanında yetişmediği için geleneksel çıraklık ve kalfalık sürecinden geçmemiş, herhangi bir âşık koluna da bağlanmamıştır. Örnek aldığı âşıklar olarak Erzincanlı Davut Sularî, Âşık Veysel ve Maraşlı Kul Ahmet'i anar. Badeli âşıklığa inanmaz; bunun âşıklığın itibarını yükseltmek için kullanıldığını, badeli olduğunu söyleyen âşıkların halkla bağını kopardığını düşünür. Yine de âşıklığın Allah vergisi bir yetenek olduğuna inanır. Atışma yeteneği olduğu hâlde bundan uzak durmayı tercih etmiştir: ona göre atışma geçmişte âşıkların tarihî, felsefî ve dinî konularda birbirini sınadığı bir yarışken günümüzde karşısındakini küçük düşürmeye dönüşmüştür.

Geleneğin bugününe karamsar bakar. Devletin, üniversitelerin ve halkın âşıklığa ilgi göstermediğini, dinleyicinin azaldığını, geleneğin sona ermek üzere olduğunu söyler; ona göre Türkiye'de gerçek anlamda âşık sayısı bir elin parmaklarını geçmeyecek kadar azalmıştır.

Şiiri

Telif notu: Çoban Hüseyin kaynakların yayımlandığı tarihte hayatta olduğu için şiirleri telif koruması altındadır ve sitemizde ayrı sayfalar hâlinde yayımlanamamaktadır. Koruma, şairin ölümünü izleyen yetmiş yılın sonuna kadar sürer.

Çemrek bütün şiirlerini halk şiiri tarzında, hece ölçüsüyle, dörtlük nazım birimiyle ve kafiyeli olarak yazmıştır. En çok 7, 8 ve 11'li hece kalıplarını kullanır. Şiirlerinin konusu çoğunlukla tasavvufî ve toplumsal mesaj taşır: toplumsal aksaklıklar, millî ve manevî duygular, birlik ve beraberlik, gurbet, tabiat, Müslümanlık, büyük şahsiyetler, devlet büyükleri, ilim öğrenmek ve ölüm başlıca temalarıdır. Aşk şiirlerini belli bir güzele yöneltmez, muhatabı belirsiz kişilerdir. Kendisini etkileyen olumlu ya da olumsuz olaylar karşısında kalemi eline almış, eleştirilerini şiirle dile getirmiştir. Yakın çevresine ve devlet büyüklerine yazdığı şiirlerde söyleyişi samimi, sohbet havasındadır.

Şiirlerini topladığı Türkü Savaşçısı (Ankara 2009) otobiyografik bir eserdir. Kitabın başında ailesinin kökenini ve soy ağacını ayrıntılı olarak yazmış, ardından anne ve babasını, doğumundan itibaren kendi hayatını, anılarını ve köyünü anlatmış; geri kalan bölümde 150 şiirine yer vermiştir. Bu sayfanın hazırlandığı sırada erişilebilen kaynaklarda şiirlerinin metni yayımlanmadığı için burada alıntı verilmemiştir.

Amasya ile Bağı ve Kaynakların Durumu

Çoban Hüseyin Gümüşhacıköy'de doğmuş, sülalesi XIX. yüzyılın sonundan beri bu ilçenin köylerinde yaşamıştır. Gümüşhacıköy ile Merzifon arasında uzanan ve yörede "Gaziler Ovacığı" diye anılan bölgenin âşıklarını sayan bir listede de "Çoban Hüseyin" adı geçer. Bülent Arı, 2025'te yayımlanan çalışmasında bu listeyi Ankaralı'nın 2000 tarihli araştırmasına dayanarak verir; liste sitemizdeki Amasya'da âşıklık geleneği yazısında da aktarılmıştır. Listede ad iki kez yazılmıştır ve kişi hakkında başka bilgi verilmez. Buradaki Çoban Hüseyin'in Hüseyin Çemrek olduğu, adın, mahlasın ve köyünün bölgeye uymasından çıkardığımız bir sonuçtur.

Hayatına dair bilgilerin asıl kaynağı Çemrek'in kendi kitabıdır; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü maddesini yazan Ahmet Dağlı bu kitapla Bediye Küçük ve arkadaşlarının hazırladığı bir âşık portresine dayanır. Maddede iki kaynağın yılı metin içinde ve kaynakçada farklı verilmiştir: Çemrek'in kitabı metinde 2010, kaynakçada 2009; Küçük ve arkadaşlarının yazısı metinde 2010, kaynakçada 2008 tarihlidir. Bu sayfada kaynakçadaki yıllar esas alınmıştır.

Kronoloji

1877-1878: Sülalenin atası Âşık Deli Hasan, 93 Harbi yıllarında İspir tarafından Alaçam'a, oradan Gümüşhacıköy'ün Hamamözü beldesine göç eder.

1951: 1 Mart'ta Gümüşhacıköy'ün Yukarı Ovacık köyünde doğar.

1968: On yedi yaşında doldurduğu ilk plakla altın plak ödülü alır.

2009: Hayat hikâyesini ve 150 şiirini içeren Türkü Savaşçısı yayımlanır.

2019: Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde maddesi yayımlanır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Bediye Küçük, K. Yöntem, Ö. Özdemir, M. Kellecioğlu, S. Keskin, "Hüseyin Çemrek (Âşık Çoban)", Sazın ve Sözün Sultanları I, ed. Fatma Ahsen Turan, Başak Uysal, Ankara: Gazi Kitabevi, 2008, s. 241-248 (Dağlı aktarımıyla).

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar