Katalog bu eseri "Divan" diye niteler ve başlığına köşeli parantezle "Veli'den" notunu düşer; Bektaş Yıldız'ın 9 Temmuz 1943'te Gümüşhacıköy'de okuduğu sekiz parçadan biridir. İlk dizesi fişte "Beni bir dost yareledi hey beğler" diye yazılmıştır. Gümüşhacıköy derlemesinin sözleri ve notası basılmamıştır, fakat aynı dizeyle başlayan bir deyiş Samsun'un Ladik ilçesinden derlenmiş biçimiyle TRT repertuvarındadır.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Derleme yeri: Gümüşhacıköy
  • Kaynak kişi: Bektaş Yıldız (saz)
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen
  • Derleme tarihi: 9 Temmuz 1943
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1133/A-1; Kaya kataloğunda sıra 3702
  • Tür: divan (fişteki nitelendirme)
  • Makam, usul: Gümüşhacıköy derlemesi için kayıtlı değil
  • Söz: Veli (katalog başlığındaki ek); müzik anonim
  • Kaynak bağlantısı: TRT sayfası yoktur; kaydın künyesi Kaya kataloğunda, Ladik deyişinin künyesi ve sözleri Repertükül'de (TRT 311)

Sözleri

Katalogda kayıtlı olan ilk dize:

Beni bir dost yareledi hey beğler

"Yareledi" yaraladı, "beğler" de beyler demektir; söyleyen, bir dostun açtığı yarayı dinleyenlere, meclisteki "beylere" anlatarak söze girer. Metnin devamı yayımlanmış bir kaynakta bulunmuyor. Kaya'nın kataloğu söz metinlerini aktarmamayı ilke edindiğinden eser iki ayrı yerde kalmıştır: yazılı sözler TRT'nin elindeki fiş kopyasında, Yıldız'ın sesi Folklor Arşivi'nin plağında. "Veli'den" notu, katalogcunun mahlası sözlerden okuyup başlığa eklediği durumlardan biri olabilir; Veli adlı birden çok halk şairi bulunduğundan bu ipucuyla şairi belirlemek mümkün değildir.

Derlemeler ve Varyantlar

TRT repertuvarının 311 numaralı deyişi "Beni bir dost yaraladı beyler ey" diye açılır. Kaynak kişisi Ladikli Cahit Çağlar'dır; Muzaffer Sarısözen derleyip notaya almıştır. Repertuvardaki ilk dörtlük şöyledir:

Beni bir dost yaraladı beyler ey
Çekerim yareyi ölmezsem eğer
El vurmuş hançeri sinemi deler
Sevdakar olurum görmezsem eğer

Yaralayan dostun hançeri göğsü delmektedir, ama söyleyen ölmezse bu yaraya katlanacağını, sevgiliyi göremezse sevdaya düşeceğini söyler. Ladik metninin ikinci dörtlüğünde bir mahlas geçmez, dolayısıyla "Veli" adını doğrulamaz. İki kaydın bağı yalnız ilk dizededir; ezgilerinin benzeyip benzemediği bilinmiyor.

Hikâyesi

Bektaş Yıldız'ın divanı kimden öğrendiği ve eserin nasıl yakıldığı basılı kaynaklarda geçmez; buna karşılık katalogun çalgı dökümü, onun sazı için fişlerden iki not aktarır: düzeni "bozuk tertip" diye yazılmış, "perdeler bozuk fasılalarına tam uymaktadır" denmiştir. Buna göre Yıldız sazını bozuk düzende akort etmişti ve perdeleri bu düzenin aralıklarıyla örtüşüyordu.

Müzikal Özellikleri

Fişteki "divan" nitelemesi ile TRT'deki biçim arasında bir uyuşmazlık vardır. Divan, halk müziğinde çoğunlukla serbest ritimle, uzun hava gibi okunan bir türdür; TRT'deki Ladik deyişi ise 4/4'lük usulde, Hüseynî dizisinde, La'da karar kılan ve Sol'den Sol'e sekiz ses içinde gezinen bir kırık havadır. Gümüşhacıköy derlemesinin gerçekten serbest okunup okunmadığı, notası yayımlanmadıkça bilinemez.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Gümüşhacıköy biçiminin bilinen tek icrası Bektaş Yıldız'ın 1943 plağıdır. Yıldız'ın aynı günkü kayıtlarından biri TRT repertuvarına geçmiş ve Tokat'ın Mezerliği sayfasında anlatılmıştır. Yörenin ezgi dağarcığına toplu bakış: Yeşilırmak'ın Ezgisi.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar