Tokat'ın mezarlığında küme küme biten üzerlik otu, bu türkünün ilk görüntüsüdür. "Tokat'ın Mezerliği" komşu ilin adını taşıdığı hâlde Amasya'nın Gümüşhacıköy ilçesinde derlenmiştir. Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti onu 9 Temmuz 1943'te Bektaş Yıldız'dan plağa aldı; heyetin listesinde adı "Toḫadıñ Mezerliği" diye, Gümüşhacıköy ağzının sesleriyle yazılmıştır. Notayı Ateş Köyoğlu yazdı; türkü 1872 numarayla TRT repertuvarında yerini aldı. Haluk Yücel'in Amasya türküleri listesinde ilk dizesindeki ünlemle birlikte "Ah Tokat'ın Mezerliği'de" adıyla geçer.

Künye

  • Repertuvar no: 1872 (TRT THM, kırık havalar)
  • Yöre: Amasya, Gümüşhacıköy (repertuvarda "Merzifon/Gümüşhacıköy")
  • Kaynak kişi ve icra eden: Bektaş Yıldız
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme tarihi: 9 Temmuz 1943, Gümüşhacıköy
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: Uşşak; karar ve bitiş La, yeden Sol kullanılır
  • Usul: 4/4
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'nin bu eser için açık bir adresi yoktur. Repertuvar numarası, künyesi ve notadaki sözler: Repertükül

Sözleri

(Ah) Tokat'ın mezerliği (de)
Top biter üzerliği
Dünya güzeline benzer
Yarimin güzelliği
Bağlantı:
Hoptina ninanay tonbul gelin
Hoptina ninanay şu kimin yari
Hoptina ninanay sen gel beri
(Vay) Tokat'a varacağım (da)
İfade vereceğim
Dünya güzelle dolsa (da)
Gız seni alacağım
(Bağlantı)
Armudun dibi guyu (da)
Uyu sevdiğim uyu
Adam sarhoş mu olur (da)
İçdiğin üzüm suyu
(Bağlantı)

Mezerlik mezarlık, üzerlik ise kuru tohumları nazara karşı tütsü yapılan yabani bir bitkidir; "top biter" sözü onun öbek öbek bittiğini anlatır. Dörtlük, mezarlıkta yetişen bu acı otla dünya güzelliğine benzetilen yâri yan yana getirir. İki dize arasında anlamca bir bağ kurulmaz; mani geleneğinde sık görüldüğü gibi ilk iki dize bir yer ve görüntüyle ses hazırlar, asıl söz son iki dizede söylenir.

Bağlantının "hoptina ninanay" nakaratı anlamdan çok tempo taşır; "tonbul gelin" tombul gelin, "beri" ise buraya, yanıma demektir. İkinci dörtlükte delikanlı Tokat'a gidip ifade vereceğini söyler ve dünya güzelle dolsa da bu kızı alacağına yemin eder. Ne tür bir ifadeden söz edildiği metinden çıkmaz; bir mahkeme işi de olabilir, yalnızca bir söz kalıbı da. Son dörtlük şakaya döner: armudun dibi kuyu, uyu sevdiğim uyu; içtiğin üzüm suyuysa insan hiç sarhoş olur mu. Notada bu soru işaretsiz yazılmıştır.

Hikâyesi

Türkünün Tokat'la ilişkisini ya da sözlerdeki ifade verme meselesini açıklayan bir derleme notu veya yöre anlatısı yayımlanmamış görünüyor. Heyetin plak listesi yalnız adı, yeri, tarihi ve kaynak kişiyi verir.

Müzikal Özellikleri

Nail Demircioğlu'nun Amasya ve Samsun'un Uşşak karakterli TRT türkülerini karşılaştırdığı makale, bu türkü için en ayrıntılı müzikal veriyi sunar. Demircioğlu Amasya'nın 48 TRT türküsü içinde sekiz Uşşak türkü belirler; "Tokat'ın Mezerliği" bunlardan biridir. Tablosuna göre türkü La'da karar kılar, 4/4'lük usuldedir, en pes sesi yeden Sol, en tiz sesi Mi'dir ve altı seslik bir alanda dolaşır. Demircioğlu, Amasya'nın Uşşak türkülerinden hiçbirinin dizinin bütün seslerini kullanmadığını, karardan başlayarak dörtlü, beşli ya da altılı bir alanla yetindiğini saptar. Yeden sesi Sol ise sekiz türküden yalnız ikisinde, "Amasyalı Zileli" ile "Tokat'ın Mezerliği"nde duyulur. Repertuvar künyesi de aynı bilgileri verir: karar ve bitiş La, ses genişliği altı ses.

Uşşak türküleri arasında en sık rastlanan usul de 4/4'tür; Demircioğlu sekiz türkünün beşini bu ölçüde bulur. Ezgi ilk ve ikinci dörtlüğün başındaki "ah" ve "vay" ünlemleriyle açılır, dizelerin sonuna "de" ve "da" dolgu heceleri eklenir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Notadaki icra Bektaş Yıldız'a aittir. Yıldız o gün heyete "Fadimem", "Karadağ Üstüne Ismarladım", "Neykerim (Bozuk)", Veli mahlaslı bir şairin "Beni Bir Dost Yareledi" divanı, "Gandilli" güzellemesi ve bir Kırklar Semahı da okumuştur. Repertuvardaki 949 numaralı "Bana Cevreyleyip Geyip Dokunma"da da kaynak kişiler arasında adı geçer. Notanın çevrimiçi kopyasının yanında dinlenebilen bir kayıt da durur; dosyanın kaynak kişiye mi yoksa sonraki bir icraya mı ait olduğu belirtilmemiştir. Bektaş Yıldız'dan sonraki bir plak kaydı ise bilinmiyor. Gümüşhacıköy'den ve öteki ilçelerden derlenen türkülerin toplu dökümü Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısındadır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar