Fişteki başlık iki katlıdır: önce "Dik Delil Makamı", parantez içinde de bunun açıklaması gibi duran "Tarikatın Dik Delili". Parçayı 8 Temmuz 1943'te Merzifon'da okuyan, Karamağra köyünden Âşık Aşir Kirpiksiz'dir ve ilk dizesi "Anadan atadan şöyle doğanda" diye kaydedilmiştir. Başlıktaki "makam" sözü burada büyük ihtimalle tarikat âyininde belli bir yere bağlanmış bir ezginin adıdır. "Dik delil" Türk müziğinin makam adları arasında yer almaz, ne anlama geldiğini de fiş açıklamaz. Deyiş TRT'ye ulaşmamış, tam metni ve notası da hiçbir yayında yer almamıştır.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Yöre: Merzifon (fişte kayıt yeri açıkça yazılı)
  • Kaynak kişi: Âşık Aşir Kirpiksiz; fişteki doğum yılı Rumî 1326 (1910 dolayı), mesleği âşıklık, Merzifon'a bağlı Karamağra köyünden; çalgısı katalogda tahminen saz
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı adına Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen ve Rıza Yetişen
  • Derleme tarihi: 8 Temmuz 1943
  • Arşivdeki yeri: eski Ankara Devlet Konservatuvarı Folklor Arşivi (bugün Hacettepe Üniversitesi Devlet Konservatuvarı'nda), plak 1127/B-1; Kaya kataloğunda sıra 3681
  • Tür: deyiş; fişte tarikat ezgisi olarak adlandırılmış
  • Makam, usul: notası yayımlanmadığından bilinmiyor
  • Söz ve müzik: anonim olarak kaydedilmiş
  • Kaynak bağlantısı: TRT bağlantısı bulunmaz; künye Celal Volkan Kaya'nın kataloğunda
  • Genel yazı: Yeşilırmak'ın Ezgisi

Sözleri

Anadan atadan şöyle doğanda

"Atadan" babadan demektir; dize, insanın anadan babadan doğduğu ana döner. Ne anlattığı ikinci dize olmadan kestirilemez, ama Aşir Kirpiksiz'in aynı gün okuduğu öbür deyişler de benzer bir başlangıç noktasından açılır: biri "On sekiz bin âlem yaradılmadan", öteki "İbtida dünyaya mektep gurulmadan" diye başlar. Bu üçünün yaratılıştan ve insanın dünyaya gelişinden söz eden bir dizi oluşturduğu düşünülebilir; fişler bu konuda bir şey söylemez. Öbür dizeler ve ezginin notası basılı kaynaklarda yok; ses, 1127 numaralı plağın B yüzünde saklıdır.

Hikâyesi

Fişte deyişi bir şaire bağlayan bir not yok. Merzifon'da hangi cemde, âyinin hangi bölümünde okunduğu da yayımlanmış kaynaklardan öğrenilemiyor.

Müzikal Özellikleri

Ezginin dizisi bilinmiyor. "Makam" kelimesinin bu fişlerde nasıl kullanıldığı ise aynı gezinin öbür kayıtlarından izlenebilir. Aynı gün Merzifon'da Rüstem Coşar'dan "Engin Hüseynî (En Eski Tarikat Makamı)" ile "Koşuye(?) Makamı", Rıza Sağlam'dan "Yayla Makamı", iki gün önce Amasya'da Osman Çevikçe'den "Garip Makamı" kaydedilmiştir. Bu başlıklarda makam, âşıkların ve tarikat çevrelerinin belli ezgileri ayırt etmek için kullandığı bir ad olarak görünür.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Deyişin elde başka kaydı yok. Aşir Kirpiksiz'in adı katalogda beş kayıtta geçer: "Geyik Avı", "On Sekiz Bin Âlem", "İptida Dünyaya", "Bilbil" ve bu deyiş. Fişe göre "İptida Dünyaya"da adı yazılmamış bir kemancı da çalmıştır; katalogcu onun Rasim Olgun ya da Turabi Tanrısever olabileceğini not eder. Plakta Dik Delil'in hemen ardından Âşık Musa Aslan'ın "Yolma Havası (Kavrama)" gelir. Ardahan'dan gelip Merzifon'a yerleşen bu âşığın hayatı kendi sayfasında anlatılmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar