Bu parçanın derleme fişinde ad tek başına durmaz: "Engin Hüseynî" başlığının yanına, ayraç içinde, "en eski tarikat makamı" diye bir açıklama yazılmıştır. Rüstem Coşar onu 8 Temmuz 1943'te Merzifon'da konservatuvar heyetinin plağına okumuştur. Eserden elde kalan, fişe geçirilmiş "Gayriye nazar gılma gel âdeme baḫ" dizesidir. TRT repertuvarı onu almamış, notası ve sözleri de hiçbir yerde basılmamıştır.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Derleme yeri: Merzifon
  • Kaynak kişi: Rüstem Coşar
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen
  • Derleme tarihi: 8 Temmuz 1943
  • Kaynak yayın: Celal Volkan Kaya, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın Halk Müziği Alan Araştırmaları Kataloğu (İTÜ, 2014), kayıt listesi sıra 3667
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1124/A-1
  • Tür: uzun hava; fişteki nitelemesi "en eski tarikat makamı"
  • Makam, usul: fişte çözümleme yok; başlıkta Hüseynî adı geçer
  • Söz ve müzik: anonim
  • Kaynak bağlantısı: TRT sayfası yoktur; künye Kaya kataloğunda

Sözleri

Gayriye nazar gılma gel âdeme baḫ

Yöre ağzıyla yazılmış dize bugünkü Türkçeyle "Gayra nazar kılma, gel Âdem'e bak" diye okunabilir. Tasavvuf dilinde "gayr", Tanrı'dan başka olan her şeydir; öğüt, bakışı dışarıdaki nesnelerden çevirip insana yöneltmektir. Metinden çıkan anlam bu olabilir, fakat yalnız bir dize elde olduğundan bütünü bu yönde yorumlamak bir tahminden öteye geçmez. "Baḫ" yazımındaki ḫ harfi, Sarısözen'in yöre söyleyişindeki kalın h sesini göstermek için kullandığı işaretin katalogdaki karşılığıdır.

Kaya'nın kataloğu ilk dizeden sonrasını aktarmadığı için öğüdün nasıl sürdüğü bilinmiyor; nota da basılmamıştır. Metin, derleme fişlerinin TRT'ye kopyalanan nüshaları arasında, Coşar'ın sesi ise Hacettepe Üniversitesi Devlet Konservatuvarı'na devredilmiş arşivin 1124 numaralı plağında kalmıştır.

Hikâyesi

"En eski tarikat makamı" sözünün neye dayandığı, ezginin hangi tarikatta ve hangi törende okunduğu fişte açıklanmaz; basılı kaynaklarda da bu konuda bir bilgiye rastlanmadı. Aynı gün Merzifon'da Aşir Kirpiksiz de fişe "Dik Delil Makamı (Tarikatın Dik Delili)" diye geçen bir parça okumuştur. İki kayıttaki tarikat vurgusu, heyetin Merzifon'da bir tarikat çevresinin ezgilerine ulaştığını düşündürür. Kaynak kişilerin hangi yola bağlı olduğu ise belgelenmemiştir.

Müzikal Özellikleri

Başlığın iki kelimesi de bir ezgi adı gibi durur. Konservatuvarın Çukurova kayıtlarında "Engin Hava – Karacaoğlan" (Adana, 1938), "Karacoğlan Engin Havası" (Feke, 1941) ve "Bulanık Bozlak (Engini)" (Ceyhan, 1941) başlıkları geçer; orada "engin" bir uzun hava türünü anar. Merzifon fişindeki kelimenin aynı anlamı taşıyıp taşımadığı bilinmez. Hüseynî ise Amasya türkülerinde sık kullanılan dizilerden biridir: Haluk Yücel'in sayımında Uşşak ve Hicaz'dan sonra üçüncü sırada gelir. Fiş bir makam çözümlemesi vermediğinden ezginin gerçekten bu dizide olup olmadığı, usulü ve ses alanı plak dinlenmeden belirlenemez.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Rüstem Coşar o gün heyete üç parça vermiştir. İlki, Mehmet Çelen'le birlikte okuduğu ve 1123 numaralı plağın B yüzünü dolduran "Koşuye(?) Makamı"dır; TRT repertuvarına giren bu deyiş Dedem Beni Bir Bahçeye Gönderdi sayfasında anlatılır. Ardından 1124'ün A yüzüne önce "Engin Hüseynî", sonra "Kandilli Kerem: Ervahı ezelden bir gözel sevdim" kaydedilmiştir. Coşar'dan sonra bu ezgiyi okuyan birinin adı bilinmiyor. Merzifon'un âşık ve tarikat ezgileri, ilin bütün dağarcığını tanıtan Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısının konuları arasındadır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar