"Nazlanı nazlanı" sözü bu türkünün her kıtasını kapatır ve 1943'te Ankara Devlet Konservatuvarı heyetinin listesine adını da o vermiştir: "Nazlanı, Nazlanı". Türkü 9 Temmuz 1943'te Gümüşhacıköy'de Aşır Sirke'den plağa alınmış, Ateş Köyoğlu'nun yazdığı notayla TRT repertuvarında 1878 numarayı almıştır. Amasya'nın TRT'deki 48 türküsü içinde 8/4'lük usulde yazılmış tek eserdir. Sözleri, sevdiğinin bahçesine girip tomurcuk gül derlemeyi düşleyen bir âşığın ağzından, sürmeli gözleri ve yüzüne dökülen saçlarıyla nazlanan bir güzeli anlatır.

Künye

  • Repertuvar no: TRT THM 1878, kırık havalar
  • Yöre: Amasya; repertuvarda ve Yücel'de Merzifon, konservatuvar kataloğunda Gümüşhacıköy
  • Kaynak kişi: Aşır Sirke (katalogda "Aşir Sirke"); icra eden de kaynak kişidir
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme tarihi: 9 Temmuz 1943
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: Hüseynî; karar ve bitiş La
  • Usul: 8/4
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvarı için eser bazında resmî bir çevrimiçi adres yoktur; künye, sözler, notanın görüntüsü ve kaynak kişiden bir ses kaydı Repertükül'de bulunur.

Sözleri

Dostun bahçasına girsem
Tomurcuk güllerin dersem
El göğüste selam versem
Durur da nazlanı nazlanı
Bak şu dilberin nazına
Sürmeler çekmiş gözüne
Ziliflerin yüzüne
Döker de nazlanı nazlanı
Dönmeli nazlanı nazlanı
Benim yarim merdane
Güller içinde bir dane
Ziliflerin gerdane
Döker de nazlanı nazlanı
Dönmeli nazlanı nazlanı

"Zilif" saç, zülüf demektir; "merdane"yi ise notadaki açıklama yiğitçe, mertçe diye verir. "Nazlanı nazlanı" nazlana nazlana anlamına gelir. İlk kıtanın bugünkü söylenişi şöyledir: Sevdiğimin bahçesine girsem, tomurcuk güllerini dersem, elimi göğsüme koyup selam versem; o ise durur da nazlana nazlana bakar. İkinci kıtada dilberin nazı, gözüne çektiği sürme ve yüzüne döktüğü zülüfler anlatılır. Üçüncü kıta yâri över: benim yârim mert, güller içinde bir tane, zülüflerini gerdanına döker. "Merdane" sözünün bir kız için kullanılması ilk bakışta şaşırtabilir; burada yiğitlikten çok dik duruşu, açık yürekliliği övdüğü düşünülebilir.

Kıtaların sonuna eklenen "Dönmeli nazlanı nazlanı" dizesini kaynak açıklamaz. Kelime dönerek, dönüp dolaşarak anlamında okunursa, bir oyun figürüne ya da güzelin salınarak yürüyüşüne işaret ediyor olabilir; bu, metinden çıkarılabilecek anlamlardan yalnız biridir. Notada "Bağlantı" ibaresi kullanılmaz, nakarat işlevini "döker de" ve "dönmeli" ile başlayan iki dize görür.

Hikâyesi

Bu güzelin kim olduğunu, türkünün hangi olay üzerine söylendiğini kaynaklar söylemez. Elde, kimden, nerede ve ne zaman derlendiğinden başka bilgi yok; sözler de bir olaydan çok bir güzelin tasvirine dayanır.

Müzikal Özellikleri

Usul bu türküyü komşularından ayırır. Nail Demircioğlu'nun Amasya'nın TRT'deki 48 türküsünü makam ve ritim yönünden sıraladığı tabloda 8/4 yalnız bir kez geçer, o da "Dostun Bahçasına Girsem"dir. Dizi Hüseynî'dir; Demircioğlu'ya göre Amasya türkülerinde en çok kullanılan dizi de budur.

Repertuvar künyesinde karar da bitiş de La'dır. En pes ses Sol, en tiz ses yine Sol'dür; ses alanı bir oktav, yani sekiz ses tutar. Yücel'in 2018 listesinde ise türkü "Dostun bahçasına girsem (Merzifon)" adını taşır ve kırık hava sayılır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Notanın çevrimiçi yayımlandığı sayfada "kaynak kişiden" notuyla bir ses kaydı da vardır; bu, türküyü derleme anındaki söyleyişiyle dinleme olanağı verir. Aşır Sirke aynı gün Gümüşhacıköy'de heyete "Ey Hamamcı" türküsünü ve Nesîmî'ye dayandırılan "Gül Türküsü"nü de okumuştur. Bu sonuncusu TRT repertuvarına 2731 numarayla "Sabahtan Uğradım Pir Divanına" adıyla girmiştir. Haluk Yücel, Amasya türkülerindeki Alevî-Bektaşî unsurları incelediği makalesinde onu "Âşık Sirke" diye anar. Türküyü sonradan başka bir sanatçının seslendirdiği belgelenmiş değil.

Derlemeler ve Varyantlar

Yöre bilgisi kaynaklar arasında farklıdır. Repertuvar künyesi ve Yücel 2018 türküyü Merzifon'a bağlar; Celal Volkan Kaya'nın konservatuvar arşivini kataloglayan tezinde ise kayıt yeri köşeli ayraçsız, yani fişte yazılı olarak Gümüşhacıköy'dür. O tarihte Gümüşhacıköy de Merzifon da Amasya iline bağlı ayrı ilçelerdi; heyet 9 Temmuz'u Gümüşhacıköy'de geçirip gece yeniden Merzifon'a dönmüştü. Repertuvardaki "Merzifon" kaydının bu yol programından mı doğduğu, yoksa başka bir bilgiye mi dayandığı bilinmiyor. Amasya'nın öteki türküleriyle birlikte okumak isteyenler için Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısı genel bir çerçeve sunar.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar