Merzifon'dan derlenen "Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar" türküsünde âşık, gökyüzünden geçen turna sürüsüne seslenir ve sevgilisine bir mektup götürmelerini ister; iki kıtalık sözün hepsi bu seslenişten ibarettir. Repertuvardaki adı "Turnalar" olsa da sözlerde kuş, yöre ağzıyla "durna" diye anılır ve dizelerin arasına "leyli leyli durnalar ey" türünden terennümler girer. Kaynak kişisi Âşık Musa Aslan'dır. Türkü 1943 yazında Ankara Devlet Konservatuvarı'nın derleme heyetince Musa Aslan'ın sesinden plağa alınmış, TRT repertuvarına ise Muzaffer Sarısözen'in notasıyla 1079 numarayla girmiştir. Âşığın öbür türküleri için Âşık Musa Aslan sayfasına, Amasya ezgilerinin genel görünümü için türküler ve uzun havalar üzerine yazımıza bakılabilir.

Künye

  • TRT THM repertuvar no: 1079 (kırık hava)
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Kaynak kişi: Âşık Musa Aslan
  • Derleyen ve notaya alan: Muzaffer Sarısözen
  • Derleme tarihi: TRT repertuvar künyesine göre 08.10.1946; Ankara Devlet Konservatuvarı'nın plağa alışı 7/8 Temmuz 1943 (fiş 3663, plak 1122/B-2)
  • Makam: Hüseyni; karar ve bitiş sesi la
  • Usul: 7/8+10/8 (Demircioğlu yalnız 7/8 yazar)
  • Ses alanı: la ile tizdeki la arası, 8 ses
  • Söz-müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'nin eser için yayımlanmış resmî bir sayfası yoktur; künye ve kaynak kişi ses kaydı Repertükül'de, https://www.repertukul.com/GOKYUZUNDE-BOLUK-BOLUK-TURNALAR-1079
  • Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ses kaydı ("Gökyüzünde"): http://webtvpanel.kultur.gov.tr/WebTV_Contents/Publish/21092017142054/01igokyuzundeiyeni.mp3

Sözleri

Gökyüzünde bölük bölük durnalar
(Leyli leyli durnalar ey)
Nerededir meskeniniz eliniz
Bir name yazayım yare götürün
(Leyli leyli götürün ey)
Dost eline uğrar m'ola yolunuz
Telli durnam gökyüzünün gülüdür
(Leyli leyli gülüdür ey)
Esip konduğun Bağdat elidir
Gözüm yaşı mahramalar silidir
(Leyli leyli silidir ey)
Aşamazsan telli durnam dön geri

Günümüz Türkçesiyle: Gökyüzünde sürü sürü uçan turnalar, yurdunuz, ülkeniz neresidir? Bir mektup yazayım da yare götürün; yolunuz sevdiğimin diyarına düşer mi? Telli turnam gökyüzünün gülüdür; esip konduğun yer Bağdat ilidir. Gözümün yaşını işlemeli örtüler siler; aşamazsan telli turnam, geri dön.

Notadaki sözlükçe "name"yi mektup, "mahrama"yı da bazı bölgelerde kadınların sokağa çıkarken mantolarının üzerine örttükleri işlemeli geniş örtü olarak açıklar. Turna için verdiği açıklama daha uzundur: sadakat, gurur, sevgi, barış, umut ve mutluluk simgesi olmuş, yaklaşık yüz yıl yaşadığı söylenen, tek eşli yaşayan ve eşi ölünce yeniden eşleşmeyen, çiftler hâlinde yaşasa da büyük katarlarla uçan ve Alevi-Bektaşi inancında kutsal sayılan bir kuştur. "Telli" sıfatı büyük olasılıkla turnanın başındaki tüy demetine işaret eder. Son dize, haberci kuşun yolu aşamayacak olmasından korkan bir sesle biter; türkü mektubun yerine ulaşıp ulaşmadığını söylemez.

Hikâyesi

Turnaların konduğu yer olarak anılan Bağdat'ın gerçek bir yola mı, yoksa uzaklığın kalıplaşmış adına mı işaret ettiğini kaynak açıklamaz. Türkünün yakılışını anlatan yayımlanmış bir kayıt da bulunamadı.

Müzikal Özellikleri

Usul iki ölçünün birleşmesinden oluşur: Repertükül notanın usulünü 7/8+10/8 olarak verir. Demircioğlu'nun tablosunda ise yalnız 7/8 yazılıdır; tablo birleşik usullerde ana ölçüyü esas almış olabilir. Haluk Yücel'in Musa Aslan türkülerini çözümlediği 2021 tarihli makalesine göre motiflerde ikili ve üçlü aralıklar ağır basar, girişte de sazlara ayrılmış bir ara nağme yoktur. Dizi hüseynidir ve türkü boyunca makam değişmez. Ezgi pesteki la ile tizdeki la arasında, tam bir sekizlik alanda dolaşır.

Yücel iki kıtanın aynı ezgi üzerinde söylendiğini belirtir. Terennümler her kıtada ikinci ve beşinci satıra yerleşir ve her seferinde önceki dizenin son sözünü tekrarlar: "durnalar ey", "götürün ey", "gülüdür ey", "silidir ey". Bu yankı, on bir heceli dizelerin arasına kısa ve kafiyeli bir soluk koyar.

Derlemeler ve Varyantlar

Celal Volkan Kaya'nın Ankara Devlet Konservatuvarı derleme fişleri kataloğunda türkü "Durnalar: Gökyüzünde bölük bölük durnalar" adıyla, Musa Aslan'ın icrasıyla kayıtlıdır. Fişin tarihi 7/8 Temmuz 1943'tür; kayıt yeri katalogda köşeli ayraç içinde Merzifon olarak verilmiştir, yani katalogcunun belirlediği bir yerdir. Aynı plak yüzünde, hemen önceki parça olarak Musa Aslan'dan "Yalel Samah: Aşnamdan ayrıldım yamandır halim" bulunur. Bu ilk dize, yıllar sonra oğlu Haydar Aslan'dan derlenen "Eşimden Ayrıldım Yamandır Halim" türküsünün ilk dizesiyle neredeyse aynıdır.

Kaya'nın TRT repertuvarıyla yaptığı karşılaştırma tablosu 1079 numaralı notayı bu fişle eşleştirir, ama notanın derleme tarihini 08.10.1946 olarak verir. Sarısözen'in notası bu durumda 1943 plağından üç yıl sonraya tarihlenir; notanın plaktan mı, yoksa sonraki bir icradan mı yazıldığı tabloda belirtilmez.

Demircioğlu türküyü "Gökyüzünde Bölük Bölük Durnalar" adıyla, Haluk Yücel 2018 tarihli makalesinde "Gökyüzünde bölük bölük durnalar, leyli leyli durnalar" adıyla anar. Bakanlığın Amasya il müdürlüğünce yayımlanan ses dizisindeki "Gökyüzünde" adlı kaydın bu türkü olduğu yalnız başlıktan çıkarılabilir; dosyada başka bir künye bilgisi yoktur.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Repertükül'de iki ses dosyası vardır: biri kaynak kişiden, öbürü "günümüz yorumu" başlığıyla. Künyenin icracı satırında kaynak kişiyle birlikte "toplu" icra yazılıdır. Bir solistin türküyü plağa ya da albüme okuduğunu gösteren bir belgeye rastlanmadı.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar