Amasya Mevlevîhânesi'nin neyzenbaşısı Hasan Dede, şehrin Mevlevî çevresinde doğup büyümüş bir dervişti. Babası Derviş Ali de aynı tekkenin dervişlerindendi. İyi ney üflediği için, sadrazam Bayram Paşa'nın yeniden yaptırdığı mevlevîhânede neyzenlerin başına getirildi ve 1067 (1656-57) dolaylarında ölünceye kadar bu görevde kaldı. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar onu "sâlih, şâir, mûsikî-şinâs" diye anar ve maddenin başlığında adının yanına "Nâbî Dede" diye ikinci bir ad ekler. Şiirlerinden hiçbiri bugüne kalmamıştır.

Hayatı

Amasya Tarihi'nin sekizinci cildindeki madde kısadır:

Amasyalıdır. Amasya Mevlevî-hânesi dervîşânından Dervîş Alî oğludur. Güzel neyzen olduğundan Bayram Paşa’nın binâ etdiği mevlevî-hânenin neyzenbaşı oldu. Yıllarca vazîfesine devâm edib 1067 hudûdunda vefât etdi. Sâlih, şâir, mûsikî-şinâs bir zât idi. “Dede” demekle meşhûr olup mahdûmu Hüseyin Ağa’dır.

Günümüz Türkçesiyle: Amasyalıdır, Amasya Mevlevîhânesi dervişlerinden Derviş Ali'nin oğludur. İyi bir neyzen olduğu için Bayram Paşa'nın yaptırdığı mevlevîhânenin neyzenbaşısı oldu. Yıllarca görevini sürdürdü ve 1067 dolaylarında öldü. Dindar, şair ve musikiden anlayan biriydi. "Dede" diye tanınırdı; oğlu Hüseyin Ağa'dır.

Mevlevî tekkelerinde sema ayini, yani mukabele, neyzenbaşı ile kudümzenbaşının yönetiminde yapılırdı; Hasan Dede bu ikiliden ney tarafının başıydı. Neyi kimden öğrendiğini, tekkeye ne zaman girdiğini, hatta doğum yılını bile maddeden öğrenemiyoruz. Başlıktaki "Nâbî Dede" adı metinde bir daha geçmez; Hüsameddin bunun bir mahlas mı, yoksa bir lakap mı olduğunu açıklamaz.

Bayram Paşa'nın Mevlevîhânesi

Ölüm yılı dışında maddenin tarihlendirilebilen tek ayrıntısı, Hasan Dede'nin görev yaptığı binadır. Hüsameddin birinci ciltteki mevlevîhâne tarihçesinde, Alâeddîn Ali Pervâne Bey'in 714'te (1314) yaptırdığı Amasya Mevlevîhânesi'nin 1011'de (1602-03) bir eşkıya baskınında yandığını, şeyhi İbrâhim Çelebi'nin de bu olayda kaybolduğunu yazar. İbrâhim Çelebi'nin oğlu Şeyh Mehmed Ârif Dede, durumu eski sadrazam Bayram Paşa'ya anlatmış, Bayram Paşa da 1047'de (1637-38) mevlevîhâneyi yeniden yaptırıp vakıflarını genişletmiştir. Yeni binada ilk şeyh Ârif Mehmed Dede olmuştur.

Hasan Dede'nin neyzenbaşılığı bu binada geçtiğine göre, görevi 1047 ile ölümü arasındaki yirmi yıl kadarlık süreye düşer; "yıllarca" sözü de bununla uyuşur. Bu yıllarda tekkede aşçıbaşılıktan meydancılığa, oradan mesnevîhanlığa yükselen ve 1067'de şeyh olan Üveys Dede de vardı. İkisinin yıllarca aynı mukabelelerde bulunmuş olması kuvvetle muhtemeldir; Üveys Dede'nin şeyhliğe geçtiği 1067, Hasan Dede'nin ölüm yılıyla aynıdır. Amasya'daki Mevlevî geleneğinin genel çerçevesi Amasya'da tasavvuf ve tekkeler başlığında çizilmiştir.

Şiiri

Hasan Dede'nin şairliği, maddedeki "sâlih, şâir, mûsikî-şinâs" sıralamasında tek kelimeyle geçer; Hüsameddin ne bir beyit ne de bir ilahi ya da güfte aktarır. Şiirlerine ulaşılamamıştır. Başlıktaki çift ad, sekizinci cildin şairlerini bir araya getiren Metin Hakverdioğlu'nun dökümünde de korunmuş, Hasan Dede orada "Hasan Dede-Nâbî Dede" diye kaydedilmiştir.

Kronoloji

714 (1314): Alâeddîn Ali Pervâne Bey Amasya Mevlevîhânesi'ni yaptırır.

1011 (1602-03): Mevlevîhâne bir eşkıya baskınında yanar.

1047 (1637-38): Bayram Paşa mevlevîhâneyi yeniden yaptırır; Hasan Dede bu binada neyzenbaşı olur.

1067 (1656-57) dolayları: Hasan Dede ölür; Üveys Dede aynı yıl mevlevîhânenin şeyhi olur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar