Köroğlu meydanda durur ve adamlarını tek tek yanına çağırır: Demircioğlu, Köse Kenan, Ayvaz, Eşabalı. "Hay Edüben Meydan Harman Başında Duran", Köroğlu anlatısının bir parçası olarak Merzifon'da Âşık Musa Aslan'ın sesinden derlenmiştir. Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti 8 Temmuz 1943'te kaydettiği bu parçayı listesine "Köroğlundan" başlığıyla yazmıştır. Ateş Köyoğlu'nun kaleminden çıkan nota repertuvara 1902 numarayla girmiş, repertuvar künyesi de eserin konusunu "yiğitlik, kahramanlık" diye göstermiştir. Aynı oturumda Musa Aslan heyete Köroğlu kolundan ikinci bir parça, "Bir at aldım havasınan" diye başlayan Ayvaz türküsünü de okumuştur.

Künye

  • Repertuvar no: TRT THM 1902, kırık havalar
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Kaynak kişi: Âşık Musa Aslan
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme tarihi: 8 Temmuz 1943; konservatuvar listesindeki adı "Köroğlundan", plak 1130/A-1
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: Hüseynî dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 5/8
  • Söz ve müzik: anonim; Köroğlu anlatısına bağlı
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 1902. Resmî bir TRT sayfası olmadığından künye ve sözler Repertükül'den alınmıştır.

Sözleri

(Hey) Hay edüben meydan harman başında duran (canan bir duran)
Ağlar ağası yanımda gerek
Bir eliynen yedi (aman) geyim nal gıran
Böğün Demircioğlu yanımda gerek
(Hey) Padişah bakışlı (aman) eli barutlu (canan barutlu)
Demir aslan huylu gablan sufatlu
Cintiya kılıçlı (aman) golu guvvatlu (canan guvvatlu)
Böğün Köse Kenan yanımda gerek
(Hey) Köroğlu'yum adım adım İruşen Ali
Ayvaz'ı görmesem olurum deli
Hezeran galkanlı (aman) eli cidalı (canan cidalı)
Böğün Eşabalı yanımda gerek

Türküyü baştan sona Köroğlu söyler. İlk kıtada harman yerinde meydan okuyarak duran kişinin, yani kendisinin yanında adamlarının bulunması gerektiğini söyler: bir eliyle yedi kat nalı kıran Demircioğlu bugün yanımda olmalı. İkinci kıta Köse Kenan'ı över: padişah bakışlı, eli barutlu, demir aslan huylu, kaplan yüzlü, kılıçlı, kolu kuvvetli. Notadaki sözlükçe "hay edüben"i hey hay diye bağırarak, "hezaran"ı bambu, "cida"yı mızrak, kargı diye karşılar; "böğün" bugün, "geyim" kat ya da takım, "gablan sufatlu" kaplan suratlı, "guvvatlu" kuvvetli demektir. "Cintiya" ise sözlükçede yer almaz, anlamı kaynaklarda açıklanmaz; kılıcın bir niteliğini anlattığı anlaşılır.

Son kıtada Köroğlu kendini tanıtır: Köroğlu'yum, adım Ruşen Ali'dir; Ayvaz'ı görmezsem deli olurum. Bambu kalkanlı, mızraklı Eşabalı da bugün yanımda olmalı. Birinci kıtanın ikinci dizesindeki "Ağlar ağası" ibaresi notada bu biçimde geçer ve sözlükçede açıklanmaz; dizenin yerine göre adamlarından birinin sanı ya da bir lakap olması mümkündür, ama metin bunu açık bırakır. Her kıtanın "yanımda gerek" dizesiyle bitmesi, türküyü bir çağrı ya da yoklama gibi kurar.

Hikâyesi

Türkü yerel bir olaydan çok Köroğlu destanına bağlanır; derleme fişinin "Köroğlundan" başlığı da bunu gösterir. Köroğlu'nun hangi kolundan, hangi sahnesinden alındığı ise ne fişte ne repertuvar künyesinde belirtilir. Haluk Yücel, Merzifon'un 94 türküsünü taradığı 2016 tarihli çalışmasında halk edebiyatının önemli adları olarak Köroğlu, Ruşen Ali ve Ayvaz'ın bu türkülerde geçtiğini kaydeder; aynı tabloda Demircioğlu bir, Kenan iki kez sayılır. Bu adların dördü de bu türküde yer alır. Musa Aslan'ın parçayı kimden öğrendiğine dair bilgi yoktur.

Müzikal Özellikleri

Hüseynî dizisinde yazılan ezgi La'da karar kılar ve yine La'da biter; Fa diyezden Sol'e kadar dokuz sesi kullanır. Usul 5/8'dir ve Nail Demircioğlu'nun tablosunda bu aksak usulle yazılmış beş Amasya türküsünden biridir; o tabloda eser kısaltılmış adıyla, "Hay Edüben Meydan" olarak geçer. Haluk Yücel'in 2018 tür tablosu da aynı kısa adı kullanır; türkü orada kırık havalar grubundadır.

Notadaki söz düzeni ezginin biçimini de gösterir. Kıtalar "hey" ünlemiyle açılır; birinci ve üçüncü dizelerin içine "aman", sonlarına "canan barutlu", "canan guvvatlu", "canan cidalı" gibi, dizenin son sözünü yineleyen ekler girer. Böylece her kıtanın tek dizeli kapanışı, "yanımda gerek", ekler arasından sade bir sonuç gibi çıkar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Musa Aslan'ın 1943 plağı türkünün bilinen tek kaydıdır; künye başka icracı saymaz, çevrimiçi künyede ses dosyası da bulunmaz. Musa Aslan, Merzifon'da heyete en çok parça okuyan kaynak kişidir ve 1943'teki okumalarından dokuzu TRT repertuvarına girmiştir. Bunların notaları tek elden çıkmamış, Muzaffer Sarısözen, Ateş Köyoğlu, İsmet Akyol, Altan Demirel ve Süleyman Şenel arasında paylaşılmıştır; bu türkü, Köyoğlu'nun yazdığı tek Musa Aslan ezgisidir. Türkünün daha sonra plağa ya da albüme alınıp alınmadığı bakılan kaynaklarda görünmüyor.

Derlemeler ve Varyantlar

Konservatuvar kataloğunda ilk dize "Hay edüben meydan başında duran" biçimindedir; TRT notasındaki "harman" sözü burada yoktur. Kayıt yeri ve tarihi fişte açıkça Merzifon, 8 Temmuz 1943 olarak geçer. Kataloğun bir sonraki sırasında, köşeli ayraç içindeki plak numarasıyla, Musa Aslan'ın okuduğu "Köroğludan (Ayvaz): Bir at aldım havasınan" yer alır; bu ikinci parça TRT repertuvarına girmemiştir. Amasya'nın âşık geleneğinden gelen öbür ezgileri Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında bulmak mümkündür.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar