Divan-ı hümayun, maliye, darphane, vb. kurumlardan padişah adına yazılan emirler ve tembihâtlar kısaca “hüküm” olarak adlandırılmaktadır. Hüküm kelimesinin çoğulu ise “ahkâm” olarak belirtilmekte olup kesin emir/karar, padişah buyruğu⁹¹ anlamına gelmektedir. Divan-ı Hümayun’dan çıkan hüküm, kanunname ve nizam mahiyetinde olan kararların kaydedildiği defterlere de “Ahkâm Defterleri” denilmektedir.⁹² Müellif bu defterlerden şehzade veya valilerin, beylerbeylerinin, sancakbeylerinin yönetimde bulundukları veya tayin edildikleri yılları tam olarak tespit edebilmek, Amasya ile ilgili gönderilmiş fermanları, isyanlar sırasında meydana gelen olaylar ve alınan kararları belirlemek, ayrıca Amasya dışında Osmanlı Devleti’nin merkez veya taşrasında görev yapan Amasyalıların kayıtlarına ulaşabilmek amacıyla yararlanmıştır.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · ESER VE YAZAR HAKKINDA · 2. AMASYA TARİHİ HAKKINDA · 2.4. Eserin Kaynakları · 2.4.2. Arşiv Kaynakları
2.4.2. 1. Ahkâm Defterleri
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, Giriş: Eser ve Yazar, s. 60 • Hazırlayan: Doç. Dr. Songül KEÇECİ KURT
Dipnotlar
- 91 Halil Sahillioğlu, “Ahkâm Defteri”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c.1, TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 1988, s. 551.
- 92 Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, Başbakanlık Basımevi, 3. Baskı, İstanbul, 2010, s. 22.
Günümüz Türkçesiyle
Divan-ı Hümayun, maliye, darphane gibi kurumlardan padişah adına yazılan emirler ve uyarılar kısaca "hüküm" diye adlandırılır. Hüküm sözcüğünün çoğulu olan "ahkâm", kesin emir ya da karar, padişah buyruğu anlamına gelir. Divan-ı Hümayun'dan çıkan hüküm, kanunname ve nizam niteliğindeki kararların kaydedildiği defterlere de "Ahkâm Defterleri" denir. Yazar bu defterlerden; şehzadelerin, valilerin, beylerbeylerinin ve sancakbeylerinin yönetimde bulundukları ya da atandıkları yılları tam olarak belirlemek, Amasya ile ilgili gönderilmiş fermanları, isyanlar sırasında yaşanan olayları ve alınan kararları saptamak, ayrıca Amasya dışında Osmanlı Devleti'nin merkezinde veya taşrasında görev yapan Amasyalıların kayıtlarına ulaşmak amacıyla yararlanmıştır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hüküm (çoğulu ahkâm): padişah adına yazılan emir, buyruk
- tembihât: uyarı ve hatırlatma yazıları
- ferman: padişahın yazılı emri
- kanunname: kanunların yazılı olduğu metin
- beylerbeyi, sancakbeyi: eyaletin ve sancağın yönetici amirleri
Ahkâm Defterleri Nedir
Osmanlı'da hükümler bizzat padişah tarafından yazılmaz, padişahın yetki verdiği makamlar onun adına hüküm çıkarırdı. Sadaret makamından çıkan hükümlere genel olarak ferman denirdi; bunların birer kopyasının tutulduğu defterlere mühimme defterleri adı verilirdi. Maliyeyi ilgilendirenler ise defterdarlıktan çıkardı ve ayrı defterlere, maliye ahkâm defterlerine kaydedilirdi. Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde korunan maliye ahkâm defterlerinin en eskilerinden biri 927 (1521) tarihlidir. 1058-1229 (1648-1814) arasında tutulan şikâyet defterleri de ahkâm-ı şikâyet adıyla bu grupta anılır; 1155'ten (1742) sonra eyaletlere göre ayrı defterler düzenlenmiştir.
Hüsameddin'in bu defterleri tarama amacı, şehzade ve vali atamalarının yıllarını kesinleştirmektir. Amasya'nın şehzade valilerine ev sahipliği yapan bir şehir olması düşünüldüğünde bu özen anlaşılır.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Giriş, s. 60–60. amasya.bel.tr
- Halil Sahillioğlu, "Ahkâm Defteri", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1988, https://islamansiklopedisi.org.tr/ahkam-defteri