Bu büyük eserin bastırılamayan ciltleri merhumun varisçilerine kalmıştır. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn hayattayken Amasya’ya gönderdiği ve Emel Gazetesinde yayınlanan bir mektubunda vefatından sonra bu eserin kendisi ile beraber mezara girmesi endişesini taşıdığını ifade etmiş ve Amasyalıları bu esere sahip çıkmaya çağırmıştır. Fakat 1939’da vefat etmesi ile birlikte uzun bir müddet eserin basımı ile ilgili bir girişimde bulunulmamıştır. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn ömrünü harcayarak yazdığı eserin beklenen ilgiyi görmemesi müellifi ve onun vefatından sonra dostlarını üzmüş, Türk Kültür Derneği Başkanı Muammer Ülker, Halit Öcalan, Haşim Nezihi Çuhacıoğlu (Okay) gibi şahsiyetler bu durumu çeşitli vasıtalarla dillendirmişlerdir. 1946-1947’de belediye reisliği, 1960-1962 askeri idare döneminde belediye reisi yardımcılığı yapan Ziyaettin Türem de Amasya Tarihi’nin bastırılamamasının üzüntüsünü taşıyanlardan biridir. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn’in arkadaşı olan Ziyaettin Türem Amasya Tarihi’ne abone olmuş ve bu eseri kitaplığında başucu eseri olarak yıllarca saklamış, kendisi kadar çocuklarının da bu eserden faydalanmasına imkan sağlamıştır. 1977-1980 arasında belediye başkanlığı yapan oğlu Gündüz Türem de babasının Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn’e karşı duyduğu hayranlığı ve eserin basılmasıyla ilgili fikirlerini kendilerine anlattığını belirtmiştir. İşte bu fikirler temelinde başlanan ilk adımlar Gündüz Türem’in başkanlığında sonuç vermeye başlamıştır.
Gündüz Türem Hüseyin Menç ile yaptığı görüşmesinde şunları aktarmıştır: Babam Ziyaettin Türem Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn Efendi ile arkadaşlık yapmışlar. Hüsameddîn Efendi, 1924 yılında milletvekili seçimlerinde Amasya’dan mebus gösterilmesi için müracaatta bulunmuş fakat bu isteği dikkate alınmadığı için Hüsameddîn Efendi’nin Amasya’ya karşı bir kalp kırıklığı, küskünlüğü hasıl olmuştu. Babam bundan çok müteessir olduğunu ifade ederdi. 27 Mayıs 1960 sonrasında askeri yönetim sırasında babam eski belediye başkanı olması nedeniyle hükümet dairesinde Vali adına belediye başkan yardımcılığı yaptığında 1961 yılının şubat ayında Hüseyin Hüsameddîn Efendi’yi anma günü tertip ettirdi. Maksat hem ailesinin gönlünü almak ve hem de ailenin uhdesinde bulunan Amasya Tarihi’nin basılmamış ciltlerinin basılmasını imkan sağlayacak bir ortamı elde etmekti. Merhum yazarımız için anma günü yerine getirildi fakat aile ile kitapların Amasya’ya kazandırılmasında önemli bir adım atılamadı bu çaba benim içimde bir uhde olarak kaldı.” 1978 yılında belediye başkanı seçilen Gündüz Türem, Amasya Tarihi’nin basılmamış ciltlerinin Amasya’ya kazandırılması ile ilgili düşüncelerini bazı aile dostları ve çalışma arkadaşları arasında da dillendirmiştir. Aile dostlarından Süreyya Hanım vasıtasıyla İstanbul’da Hüseyin Hüsameddîn Efendi’nin himayesi altında yetişen ve edebiyat öğretmenliğinden emekli olan Haşim Nezih Okay bu durumu duyunca kendisine bir mektup yazmış ve bu mektup Gündüz Türem’i oldukça etkilemiş, derhal harekete geçmesi gerektiği fikrini uyandırmıştır. Hüseyin Menç’in daktilo ile yazılmış orijinal nüshasıyla aktardığı 18 Temmuz 1978 tarihli mektupta Haşim Nezihi Okay “...Efendim hikaye şu rahmetli eseri 40 yılda tamamlamış iğne ile kuyu kazmış diyebiliriz. 12 cilt olan Amasya tarihi bu akıllara hayret verecek kitabın dört cildi meşrutiyet yıllarında Şeyhülislam Hayrullah (Ürgüplü) Efendi bastırmış geri kalan sekiz cildi halen oğlu emekli albay Kemal Yaşar’ın elindedir. Albay bekardır. Gözünü kaparsa bu ciltler bakkala düşer. Bütün endişem bu idi. Hamdolsun bir ümit kapısı açtınız. Ve hakikaten bu muazzam eserin Amasya’ca basılmasın en uygun idi. Çok iyi düşünmüşsün evlat.”
Gündüz Türem zaman kaybetmeden Haşim Nezihi Okay’ı İstanbul’da evinde ziyaret etmiş, Okay, Yasar ailesi ile görüşme ve el yazması nüshaların satın alınması yönünde bilirkişilik yapmıştır. 500.000 TL üzerinde anlaşmaya varılmış olup Amasya’ya dönünce belediye meclis üyeleri ile durumu değerlendirilmiş ve bütün telif haklarının Amasya Belediyesi’ne alınması yönünde de meclis kararı çıkarılmıştır. Hüseyin Hüsameddîn Efendi’nin varisleri ile bir mukavele yapılarak el yazmaları Amasya’ya kazandırılmıştır.
Amasya Belediyesi 1980 yılında bu büyük eserin basılması için harekete geçmiş, telif haklarının satın alınması ve bastırılması için dönemin belediye başkanı Gündüz Türem, belediye meclisinden 8 Nisan 1980’de bir komisyon oluşturulmasını istemiştir. Belediye tarafından 5 Mayıs 1980’de varisler ile görüşmelere başlanılması kararı alınmış Hüseyin Hüsameddîn Efendi’nin varisleri Cemal Yasar, Serpil Yasar, Doğan Gücer ve Altan Gücer adına vekaleten ve asaleten iştirak eden Kemalettin Yasar ile 8 Mayıs 1980 tarihinde yapılan görüşmeler ve yayın mukavelesi sonucunda nakden 500.000 TL değer ile eserin bütün hakları Amasya Belediyesi tarafından satın alınmıştır. Matbû ve elyazması nüshalar, korunması için dönemin İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Müdürü Muammer Ülker’e teslim edilmiştir.
Amasya Tarihi’nin yeniden basımı için başlanılan çalışmalar ne yazık ki 12 Eylül 1980 askeri darbesi süreci içinde yarım kalmıştır. 1984 yılında belediye başkanlığına seçilen Mustafa Hatipoğlu konuyu tekrar gündeme getirmiş, Dr. Ali Yılmaz ve Dr. Mehmet Akkuş tarafından sadeleştirilen ilk cildinin basımı 1986’da 7000 adet olarak gerçekleştirilmiştir.⁸⁵ Diğer ciltlerin basımı mahalli seçimlerin araya girmesiyle tamamlanamamış, ilk cildinin basımından on yıl sonra 1997’de belediye başkanı Ahmet Çekin bir kere daha girişimde bulunarak Dr. Mesut Aydın tarafından matbu ve el yazması diğer kısımlarının tamamının günümüz alfabesine aktarılarak yayına hazırlanması için görev verilmiş beş yıllık bir çalışmanın sonucunda çevirisi yapılarak belediyeye teslim edilmiştir. 1999 yılı Nisan ayında belediye başkanlığını devralan Hüseyin Baş Amasya Tarihi’ne olan ilgisini devam ettirerek 2000 yılında ilk dört cildinin tekrar basıma geçilmesini istediyse de bunda başarılı olamamıştır. 2004’te belediye başkanı seçilen İsmet Özarslan Amasya Tarihi için bir dizi çalışmalar gerçekleştirmiş, Prof. Dr. Mesut Aydın ve Güler Aydın tarafından yayına hazırlanan 12 ciltten ilk beş cildin (1-4 ve 4. cildin bakıyyesi) basımı 2007 yılında yapılmıştır.⁸⁶ Fakat basılan bu ciltlerdeki hatalar ve bu konudaki eleştirilerin artması nedeniyle kalan ciltlerin basımı belediye tarafından ertelenmiştir.
2015 yılında dönemin belediye başkanı Cafer Özdemir, basılan ciltlerdeki hataların düzeltilmesi ve yeniden eserin çevirisinin yapılması amacıyla merhum Prof. Dr. Mehmet Arslan başkanlığında bir komisyon kurarak, tüm ciltlerinin bastırılması amacıyla bir çalışma başlatmıştır. Fakat bu çalışma belediye başkanının değişmesi ve bu sırada Prof. Dr. Mehmet Arslan’ın vefat etmesi üzerine yarım kalmıştır. 2018 yılında Amasya Belediye Başkanı Mehmet Sarı yarım kalan bu çalışmayı tamamlamak için girişimde bulunmuş ve Amasya Üniversitesi’nin desteği ile 2020 yılında Amasya Üniversitesi öğretim üyelerinden Doç. Dr. Songül Keçeci Kurt, Doç. Dr. Recep Orhan Özel ve Doç, Dr. Metin Hakverdioğlu Editör Kurulu olarak görevlendirilmiştir. Editör Kurulu, 2015 yılında başlatılan çalışma doğrultusunda öğretim üyeleri arasında paylaştırılan ciltlerin teslim edilmesi ve yeniden gözden geçirilmesi amacıyla çalışmalara başlamıştır. Merhum Prof. Dr. Mehmet Arslan’ın çalışması varisçilerinden alınarak gözden geçirilmeye başlanmış, diğer ciltlerin de tesliminden sonra editoryal çalışma yaklaşık bir yıl sürmüş ve 12 ciltlik Amasya Tarihi yayına hazır hale getirilmiştir. Bu ciltlerin hazırlanmasındaki görev dağılımı aşağıdaki gibidir:
CİLTLERİ HAZIRLAYANLAR
Cilt No Öğretim üyesi
1 (Matbu) Prof. Dr. Mehmet Arslan
2 (Matbu) Prof. Dr. Mehmet Arslan
3 (Matbu) Prof. Dr. Mehmet Arslan
4 (Matbu) Doç. Dr. Hicabi Gülgen
4.cildin bakıyyesi (Matbu) Prof. Dr. Mehmet Arslan
6 (El yazması) Doç. Dr. Recep Orhan Özel
Doç. Dr. Metin Hakverdioğlu
7 (El yazması) Prof. Dr. Safi Arpaguş
Prof. Dr. Ahmet Hakkı Turabi
8 (El yazması) Doç. Dr. Turan Açık
Prof. Dr. İbrahim Serbestoğlu
9 (El yazması) Prof. Dr. Eyüp Baş
Doç. Dr. Fatih Koca
10 (El yazması) Doç. Dr. Turan Açık
Prof. Dr. İbrahim Serbestoğlu
11 (El yazması) Prof. Dr. Safi Arpaguş
12 (El yazması) Prof. Dr. Ahmet Hakkı Turabi
EDİTÖRLER Doç. Dr. Songül Keçeci Kurt
Doç. Dr. Recep Orhan Özel
Doç. Dr. Metin Hakverdioğlu
Günümüz Türkçesiyle
Bu büyük eserin basılamayan ciltleri merhumun mirasçılarına kalmıştır. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn, hayattayken Amasya'ya gönderdiği ve Emel Gazetesi'nde yayımlanan bir mektubunda, öldükten sonra bu eserin kendisiyle birlikte mezara gireceği endişesini taşıdığını belirtmiş ve Amasyalıları esere sahip çıkmaya çağırmıştır. Ancak 1939'da vefat etmesinin ardından uzun süre eserin basımı için bir girişimde bulunulmamıştır. Ömrünü harcayarak yazdığı eserin beklenen ilgiyi görmemesi yazarı, vefatından sonra da dostlarını üzmüş; Türk Kültür Derneği Başkanı Muammer Ülker, Halit Öcalan, Haşim Nezihi Çuhacıoğlu (Okay) gibi kişiler bu durumu çeşitli yollarla dile getirmiştir. 1946-1947'de belediye reisliği, 1960-1962 askerî yönetim döneminde belediye reisi yardımcılığı yapan Ziyaettin Türem de Amasya Tarihi'nin basılamamasına üzülenlerden biridir. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn'in arkadaşı olan Ziyaettin Türem, Amasya Tarihi'ne abone olmuş, bu eseri kitaplığında yıllarca başucu kitabı olarak saklamış, kendisi gibi çocuklarının da eserden yararlanmasını sağlamıştır. 1977-1980 arasında belediye başkanlığı yapan oğlu Gündüz Türem de babasının Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn'e duyduğu hayranlığı ve eserin basılmasıyla ilgili düşüncelerini kendilerine anlattığını belirtmiştir. Bu düşünceler temelinde atılan ilk adımlar Gündüz Türem'in başkanlığında sonuç vermeye başlamıştır.
Gündüz Türem, Hüseyin Menç ile yaptığı görüşmede şunları anlatmıştır:
Babam Ziyaettin Türem, Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn Efendi ile arkadaşlık yapmışlar. Hüsameddîn Efendi, 1924 yılında milletvekili seçimlerinde Amasya'dan aday gösterilmesi için başvuruda bulunmuş, ancak bu isteği dikkate alınmadığı için Amasya'ya karşı bir gönül kırıklığı, bir küskünlük içine girmişti. Babam bundan çok üzüldüğünü söylerdi. 27 Mayıs 1960'tan sonra askerî yönetim sırasında babam eski belediye başkanı olması nedeniyle hükümet dairesinde vali adına belediye başkan yardımcılığı yaptığında, 1961 yılının şubat ayında Hüseyin Hüsameddîn Efendi'yi anma günü düzenletti. Amaç hem ailenin gönlünü almak hem de ailenin elinde bulunan Amasya Tarihi'nin basılmamış ciltlerinin basılmasına imkân verecek bir ortam elde etmekti. Merhum yazarımız için anma günü yapıldı, ancak aile ile kitapların Amasya'ya kazandırılması konusunda önemli bir adım atılamadı. Bu girişim benim içimde bir borç olarak kaldı.
1978 yılında belediye başkanı seçilen Gündüz Türem, Amasya Tarihi'nin basılmamış ciltlerinin Amasya'ya kazandırılmasıyla ilgili düşüncelerini bazı aile dostları ve çalışma arkadaşlarıyla da paylaşmıştır. Aile dostlarından Süreyya Hanım aracılığıyla bunu duyan, İstanbul'da Hüseyin Hüsameddîn Efendi'nin himayesinde yetişmiş ve edebiyat öğretmenliğinden emekli olmuş Haşim Nezih Okay kendisine bir mektup yazmıştır. Bu mektup Gündüz Türem'i çok etkilemiş, hemen harekete geçmesi gerektiği düşüncesini uyandırmıştır. Hüseyin Menç'in daktiloyla yazılmış özgün nüshasıyla aktardığı 18 Temmuz 1978 tarihli mektupta Haşim Nezihi Okay şöyle yazmaktadır:
"...Efendim, hikâye şudur: Rahmetli eseri kırk yılda tamamlamış, iğneyle kuyu kazmış diyebiliriz. On iki cilt olan Amasya Tarihi'nin, akıllara hayret veren bu kitabın dört cildini Meşrutiyet yıllarında Şeyhülislam Hayrullah (Ürgüplü) Efendi bastırmış; geri kalan sekiz cilt şimdi oğlu emekli albay Kemal Yaşar'ın elindedir. Albay bekârdır. Gözünü kapatırsa bu ciltler bakkala düşer. Bütün endişem buydu. Çok şükür, bir ümit kapısı açtınız. Gerçekten bu muazzam eserin Amasya'ca basılması en uygunu idi. Çok iyi düşünmüşsün evlat."
Gündüz Türem vakit kaybetmeden Haşim Nezihi Okay'ı İstanbul'da evinde ziyaret etmiş; Okay, Yasar ailesiyle görüşme ve el yazması nüshaların satın alınması konusunda bilirkişilik yapmıştır. 500.000 TL üzerinde anlaşmaya varılmış, Amasya'ya dönülünce belediye meclis üyeleriyle durum değerlendirilmiş ve bütün telif haklarının Amasya Belediyesi'ne alınması yönünde meclis kararı çıkarılmıştır. Hüseyin Hüsameddîn Efendi'nin mirasçılarıyla bir sözleşme yapılarak el yazmaları Amasya'ya kazandırılmıştır.
Amasya Belediyesi 1980 yılında bu büyük eserin basılması için harekete geçmiş; telif haklarının satın alınması ve eserin bastırılması için dönemin belediye başkanı Gündüz Türem, belediye meclisinden 8 Nisan 1980'de bir komisyon oluşturulmasını istemiştir. Belediye tarafından 5 Mayıs 1980'de mirasçılarla görüşmelere başlanması kararı alınmış; Hüseyin Hüsameddîn Efendi'nin mirasçıları Cemal Yasar, Serpil Yasar, Doğan Gücer ve Altan Gücer adına vekâleten ve asaleten katılan Kemalettin Yasar ile 8 Mayıs 1980 tarihinde yapılan görüşmeler ve yayın sözleşmesi sonucunda, eserin bütün hakları 500.000 TL peşin bedelle Amasya Belediyesi tarafından satın alınmıştır. Basılı ve el yazması nüshalar, korunmaları için dönemin İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Müdürü Muammer Ülker'e teslim edilmiştir.
Amasya Tarihi'nin yeniden basımı için başlatılan çalışmalar ne yazık ki 12 Eylül 1980 askerî darbesi sürecinde yarım kalmıştır. 1984'te belediye başkanlığına seçilen Mustafa Hatipoğlu konuyu yeniden gündeme getirmiş; Dr. Ali Yılmaz ve Dr. Mehmet Akkuş tarafından sadeleştirilen ilk cildin basımı 1986'da 7000 adet olarak gerçekleştirilmiştir. Diğer ciltlerin basımı, araya yerel seçimlerin girmesiyle tamamlanamamıştır. İlk cildin basımından on yıl sonra, 1997'de belediye başkanı Ahmet Çekin bir kez daha girişimde bulunmuş; Dr. Mesut Aydın'a basılı ve el yazması diğer kısımların tamamının günümüz alfabesine aktarılarak yayına hazırlanması görevi verilmiş, beş yıllık bir çalışmanın sonunda çeviri yapılarak belediyeye teslim edilmiştir. 1999 Nisan'ında belediye başkanlığını devralan Hüseyin Baş, Amasya Tarihi'ne ilgisini sürdürmüş ve 2000 yılında ilk dört cildin yeniden basılmasını istemişse de bunda başarılı olamamıştır. 2004'te belediye başkanı seçilen İsmet Özarslan Amasya Tarihi için bir dizi çalışma yapmış; Prof. Dr. Mesut Aydın ve Güler Aydın tarafından yayına hazırlanan 12 ciltten ilk beşinin (1-4 ve 4. cildin bakiyyesi) basımı 2007'de yapılmıştır. Ancak basılan ciltlerdeki hatalar ve bu konudaki eleştirilerin artması nedeniyle kalan ciltlerin basımı belediye tarafından ertelenmiştir.
2015'te dönemin belediye başkanı Cafer Özdemir, basılan ciltlerdeki hataların düzeltilmesi ve eserin yeniden çevrilmesi amacıyla merhum Prof. Dr. Mehmet Arslan başkanlığında bir komisyon kurmuş ve bütün ciltlerin basılması için bir çalışma başlatmıştır. Ancak bu çalışma, belediye başkanının değişmesi ve bu sırada Prof. Dr. Mehmet Arslan'ın vefat etmesi üzerine yarım kalmıştır. 2018'de Amasya Belediye Başkanı Mehmet Sarı yarım kalan bu çalışmayı tamamlamak için girişimde bulunmuş; Amasya Üniversitesi'nin desteğiyle 2020'de Amasya Üniversitesi öğretim üyelerinden Doç. Dr. Songül Keçeci Kurt, Doç. Dr. Recep Orhan Özel ve Doç. Dr. Metin Hakverdioğlu Editör Kurulu olarak görevlendirilmiştir. Editör Kurulu, 2015'te başlatılan çalışma doğrultusunda öğretim üyeleri arasında paylaştırılan ciltlerin teslim alınması ve yeniden gözden geçirilmesi için çalışmaya başlamıştır. Merhum Prof. Dr. Mehmet Arslan'ın çalışması mirasçılarından alınarak gözden geçirilmeye başlanmış, diğer ciltler de teslim edildikten sonra editörlük çalışması yaklaşık bir yıl sürmüş ve 12 ciltlik Amasya Tarihi yayına hazır hâle getirilmiştir. Ciltlerin hazırlanmasındaki görev dağılımı şöyledir:
CİLTLERİ HAZIRLAYANLAR
Cilt No, Öğretim üyesi
1 (Basılı) Prof. Dr. Mehmet Arslan
2 (Basılı) Prof. Dr. Mehmet Arslan
3 (Basılı) Prof. Dr. Mehmet Arslan
4 (Basılı) Doç. Dr. Hicabi Gülgen
4. cildin bakiyyesi (Basılı) Prof. Dr. Mehmet Arslan
6 (El yazması) Doç. Dr. Recep Orhan Özel, Doç. Dr. Metin Hakverdioğlu
7 (El yazması) Prof. Dr. Safi Arpaguş, Prof. Dr. Ahmet Hakkı Turabi
8 (El yazması) Doç. Dr. Turan Açık, Prof. Dr. İbrahim Serbestoğlu
9 (El yazması) Prof. Dr. Eyüp Baş, Doç. Dr. Fatih Koca
10 (El yazması) Doç. Dr. Turan Açık, Prof. Dr. İbrahim Serbestoğlu
11 (El yazması) Prof. Dr. Safi Arpaguş
12 (El yazması) Prof. Dr. Ahmet Hakkı Turabi
Editörler Doç. Dr. Songül Keçeci Kurt, Doç. Dr. Recep Orhan Özel, Doç. Dr. Metin Hakverdioğlu
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- varisçiler: mirasçılar
- mukavele: sözleşme
- vekâleten ve asaleten: hem başkaları adına vekil olarak hem kendi adına
- matbû: basılı
- bakiyye: geri kalan kısım
- Meşrutiyet yılları: 1908'den sonraki, meclisli yönetim dönemi
Eserin Basım Serüveni
Ansiklopedi kayıtlarına göre Amasya Tarihi aslında on iki ciltlik bir çalışmadır; İstanbul'da 1912-1928 arasında yalnız dört cildi basılabilmiştir. Belediyenin eseri satın alma yılı ansiklopedide 1979 olarak verilir; kitabın giriş bölümünü yazan editör ise sözleşmeyi 8 Mayıs 1980 tarihli görüşmeye bağlar. İki tarih arasındaki fark görüşmelerin daha önce başlamasından kaynaklanıyor olabilir, ancak elimizdeki kaynaklardan bu kesinleştirilemedi.
Aynı ansiklopedi kaydına göre eserin beşinci cildi kayıptır; yazma hâlindeki altıncı ile on ikinci ciltler Süleymaniye Kütüphanesi'nde emanet olarak bulunmaktadır. Bu, metinde Muammer Ülker'e teslim edildiği söylenen el yazmalarının akıbetiyle uyumlu görünür. Metinde 4. cildin bakiyyesinin basılı olarak sayılması da dikkat çeker. Basım tarihleri sıralandığında eserin 1912'den 2022'ye uzanan yüz on yıllık sürede, belediye başkanları ve akademisyenler arasında el değiştirerek ancak bütünüyle okura ulaştığı görülür.
2022 Baskısı
On iki ciltlik çalışma Amasya Belediyesi Kültür Yayınları arasında çıkmıştır. Kitabın tanıtımı 29 Ekim 2022 Cumartesi günü Amasya Belediyesi Hizmet Binası Şehzade Salonu'nda yapılmış, editörler Metin Hakverdioğlu, Recep Orhan Özel ve Songül Keçeci Kurt tanıtım panelinde konuşmuştur. Amasya Üniversitesi'nin haberi, eserin yazarından 83 yıl sonra okurla buluştuğunu vurgular.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar