“Çavuş” çeşitli Türk devletlerinde bazı saray hizmetlerini ifade eden ve askerî rütbe olarak kullanılan terim olup⁹⁸Osmanlı Devleti’nde Divan-ı Hümâyûn mübaşiri ve icra kuvvetine hizmet etmekle mükellef atlı bir sınıftır.⁹⁹ Çavuşlar yevmiyeli ile tımar ve zeametli olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Kanuni Sultan Süleyman Dönemi’nde dergâh-ı âli çavuşlarının, işleri yoğunlaşmış askerî, idari ve diplomatik işlemlerin yürütülebilmesi için merkezden eyaletlere, tâbi memleketlere ve diğer ülkelere yazılan emir, ferman, hüküm ve mektupların ulaştırılması dolayısıyla önemleri artmıştır. Dergâh-ı âli/divan çavuşlarının listelerinin yapıldığı, makama getirildikleri sultanın saltanat süresine göre sırasıyla ve künyeleriyle birlikte kaydedildiği Çâvuşân-ı Dergâh-ı Âlî Defterleri’nde bulunmaktadır.¹⁰⁰ İşte müellif bu görevde bulunan Amasyalıları bu defterler vasıtasıyla tespit etmiştir. Defterde isimleri, baba adları ve memleketlerinin kaydedilmesi defterleri şehir ve biyografi tarihi için önemli kaynaklar haline getirmiştir.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · ESER VE YAZAR HAKKINDA · 2. AMASYA TARİHİ HAKKINDA · 2.4. Eserin Kaynakları · 2.4.2. Arşiv Kaynakları
2.4.2.4. Çavuşân ve Çâvuşân-ı Dergâh-ı Âlî Defterleri
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, Giriş: Eser ve Yazar, s. 62 • Hazırlayan: Doç. Dr. Songül KEÇECİ KURT
Dipnotlar
- 98 Orhan F. Köprülü, “Çavuş” TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV İslam Ansiklopedisi, c. 8, İstanbul, 1993, s. 236.
- 99 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Saray Teşkilatı, Ankara 2014, TTK Yayınları, s. 391 ve devamı.
- 100 Uğur Altuğ, Kanuni Sultan Süleyman Döneminde Dergâh-I Âli Çavuşluğunun Kariyer Yolları ve Çavuşlar, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi (OMAD), C. 3, S. 5, Mart 2016, s. 116-128.
Günümüz Türkçesiyle
"Çavuş", çeşitli Türk devletlerinde bazı saray hizmetlerini ifade eden ve askerî rütbe olarak kullanılan bir terimdir. Osmanlı Devleti'nde ise Divan-ı Hümayun'un mübaşiri ve emirleri uygulama gücüne hizmet etmekle yükümlü atlı bir sınıftır. Çavuşlar, yevmiyeli olanlar ile timar ve zeametli olanlar diye ikiye ayrılır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde, işleri yoğunlaşmış askerî, idari ve diplomatik işlemlerin yürütülebilmesi için merkezden eyaletlere, bağlı ülkelere ve diğer ülkelere yazılan emir, ferman, hüküm ve mektupların ulaştırılması bakımından Dergâh-ı âli çavuşlarının önemi artmıştır. Dergâh-ı âli (Divan) çavuşlarının listelerinin yapıldığı, sultanın saltanat süresine göre makama getirildikleri sırayla ve künyeleriyle kaydedildiği defterler Çâvuşân-ı Dergâh-ı Âlî Defterleri'dir. İşte yazar, bu görevde bulunan Amasyalıları bu defterler aracılığıyla belirlemiştir. Defterde adların, baba adlarının ve memleketlerin kaydedilmesi, defterleri şehir ve biyografi tarihi için önemli kaynaklar hâline getirmiştir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mübaşir: bir işi yürüten, emri uygulayan görevli
- yevmiyeli: günlük ücretle çalışan
- tımar ve zeamet: görev karşılığı verilen toprak geliri
- Dergâh-ı âli: yüce kapı, yani padişah sarayı ve devlet merkezi
- künye: bir kişinin ad, baba adı ve memleket gibi kimlik bilgileri
- icra kuvveti: emirleri uygulayan güç
Çavuşlar Kimdi
Çavuş sözcüğü çok eski Türkçe metinlerde izlenir ve Osmanlılardan çok önce Selçuklularda da bu adla bir teşkilat vardı. Kaynaklar, çavuşların hükümdarın şahsına bağlı bir tür emir subayı, zaman zaman da elçi olarak görev yaptığını belirtir. Fatih Kanunnamesi'ne göre çavuşların yevmiyesi 60 akçedir. Divan çavuşları süslü giysilerle atlara binip yabancı elçileri karşılar, padişah veya sadrazamın emirlerini bildirir, bazı cezaları uygular, elçilere nezaret ederdi. 16. yüzyılda Divan-ı Hümayun'da 300 çavuşun bulunduğu anlaşılmaktadır.
Amasyalıların bu görevlere atandığı kayıtlardan görüldüğü için, defterlerin baba adı ve memleket kaydı tutması Hüsameddin'in işini kolaylaştırmıştır. Bu defterlerden kimlerin çıkarıldığı bu bölümde belirtilmemiştir; başka kaynaklarda Amasyalı çavuşlara dair ayrı bir bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Giriş, s. 62–62. amasya.bel.tr
- Orhan F. Köprülü, "Çavuş", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 8, İstanbul 1993, https://islamansiklopedisi.org.tr/cavus