Osmanlı muhasebecileri mali kayıtları fonksiyonlarına göre çeşitli bölümlere ayırıp muhasebe defterleri adı altında toplamışlardır. İlk bölümde yıllık gelir ve gider hesabını düzenlemeye dönük bir fonksiyona sahip olan günlük defterler ve ona paralel olarak tutulan yardımcı defterler bulunmaktadır. Devletin gelir ve giderleri vasıtasıyla hazinenin yönetimi de defterler aracılığıyla gerçekleşmektedir. İkinci bölümü ise kontrol ve denetim amaçlı muhasebe raporları oluşturmaktadır. Üçüncü bölümde merkezi yönetimin muhasebe örgütünün denetim amaçlı olarak ilgilendiği, dışarıda muhasebesi tutulan vakıflar ile ilgili kayıtlar oluşturur.¹⁰² Muhasebe kayıtları müellifin en çok faydalandığı defter serileri içerisinde bulunmaktadır. Gerek vakıflar ile ilgili gerekse çeşitli birimlerde muhasebe ile ilgili görev yapanları tespit etmek, isimlerini doğru bir biçimde kaydedebilmek için müellif bu defterlerden istifade etmiştir.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · ESER VE YAZAR HAKKINDA · 2. AMASYA TARİHİ HAKKINDA · 2.4. Eserin Kaynakları · 2.4.2. Arşiv Kaynakları
2.4.2.6. Muhâsebe Defterleri
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, Giriş: Eser ve Yazar, s. 63 • Hazırlayan: Doç. Dr. Songül KEÇECİ KURT
Dipnotlar
- 102 Oktay Güvemli ve Batuhan Güvemli Osmanlı Devlet Muhasebesinde Kayıt Düzeni ve Defter Sistemi, Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2015, 9 (18), s. 18-42.
Günümüz Türkçesiyle
Osmanlı muhasebecileri mali kayıtları işlevlerine göre çeşitli bölümlere ayırıp muhasebe defterleri adı altında toplamışlardır. İlk bölümde, yıllık gelir ve gider hesabını düzenlemeye yönelik bir işlevi olan günlük defterler ile bunlara koşut olarak tutulan yardımcı defterler bulunur. Devletin gelir ve giderleri aracılığıyla hazinenin yönetimi de defterler yoluyla gerçekleşmiştir. İkinci bölümü denetim ve kontrol amacıyla hazırlanan muhasebe raporları oluşturur. Üçüncü bölümde ise merkezî yönetimin muhasebe örgütünün denetim amacıyla ilgilendiği, muhasebesi dışarıda tutulan vakıflara ait kayıtlar yer alır. Muhasebe kayıtları, yazarın en çok yararlandığı defter serileri arasındadır. Yazar, gerek vakıflarla ilgili gerekse çeşitli birimlerde muhasebeyle ilgili görev yapanları belirlemek ve adlarını doğru biçimde kaydedebilmek için bu defterlerden yararlanmıştır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- fonksiyon: işlev, görev
- müellif: yazar; burada Hüsameddin Yasar
- istifade etmek: yararlanmak
- tespit: belirleme
Muhasebe Defterleri Neden Önemliydi
Metin, Osmanlı maliyesinin kayıt düzenini üç bölümde özetler ve ayrıntı için Oktay Güvemli ile Batuhan Güvemli'nin Osmanlı devlet muhasebesi üzerine makalesine başvurur. Hüsameddin'in muhasebe defterlerine başvurmasının nedeni açıktır: bu defterler yalnız para hesabını değil, parayı yöneten ya da dağıtan görevlilerin adlarını da içerir. Hüsameddin'in biyografi yazarken aradığı şey de çoğu kez buydu: kişinin adı, görevi ve görev yılı.
Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi'ndeki muhasebe defterleri hicrî 1073-1339 (miladî 1662-1921) arasını kapsayan 101 defterden ve bunların içindeki 7982 vakıf kaydından oluşur. Bu defterlerde bazı camilerin hizmetlilerine ayrılan hane kiraları, görevli maaşları, kömür bedelleri, vakıf camilerin ve öteki hayır yapılarının onarım, döşeme ve benzeri giderleri, bazı vakıfların malikâne peşinatları, ayrıca Hazinedarbaşı, Babüssaade ağası, Şeyhülislam ve Haremeyn idarelerince yönetilen ya da denetlenen vakıfların gelir ve giderlerine ilişkin kayıtlar yer alır. Ara sıra tezkire ve ilmühaber gibi belgelere de rastlanır.
Başka kaynaklarda Hüsameddin'in bu defterlerden hangi maddeler için yararlandığına dair doğrudan bilgiye rastlanmadı. Metindeki genel ifade, kitabın ilgili maddelerinde tek tek aranması gereken bir ipucu olarak okunmalıdır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Giriş, s. 63. amasya.bel.tr
- T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü, Vakıf Kayıtlar Arşivi, Belge Örnekleri (Muhâsebe Defterleri), https://www.vgm.gov.tr/kurumsal/vakif-kayitlar-arsivi/belge-ornekleri
Akademik çalışmalar
- Oktay Güvemli - Batuhan Güvemli, "Osmanlı Devlet Muhasebesinde Kayıt Düzeni ve Defter Sistemi", Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2015, 9 (18), s. 18-42.