Amasya Tarihi’nin 12 cildinin tarihten edebiyata, biyografiden coğrafyaya ait pek çok dalda zengin bir kaynak yelpazesine sahip olduğu görülmektedir. Ayrıca eserde kitabe, mezar taşı, devlet arşivlerinde kayıtlı evrak ve defter koleksiyonları gibi birinci elden kaynakların yanında sözlü kaynaklardan da istifade edilmiştir.
Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn pek çok eseri kütüphanelerden temin ederek incelemiştir. Özellikle İstanbul kütüphanelerindeki sanat eserlerinin yazımında ve kütüphaneleri teftiş etmekle görevli olduğu esnada bu eserleri görme fırsatı bulmuştur.
İstanbul’da Millet Kütüphanesi, Enderûn Kütüphanesi, Sultân Süleyman Kütüphanesi Şehîd Ali Paşa Kütüphanesi, Nur-ı Osmâniyye Kütüphanesi, Esad Efendi Kütüphanesi, Yerebatan Kütüphanesi, Veliyyeddîn Efendi Kütüphanesi, Lâleli Kütüphânesi, Ayasofya Kütüphanesi, Fâtih Kütüphanesi, Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa Kütüphanesi, Murâd Molla Kütüphanesi, Cârullâh Efendi Kütüphanesi, Feyzullah Efendi Kütüphanesi, Bağdatlı İsmail Paşa’nın kütüphanesinde incelemelerde bulunmuştur.
Amasya’da faydalandığı en önemli kütüphane ise Abdullatîf Efendi Kütüphanesi’dir. Abdüllatîf Efendi (Emîr İmâm), Amasya’da Sultân Bâyezîd imâm-ı evveli Hâfız Halîl Efendi bin Abdüllatîf Efendi bin Hâce Mehmed Efendi’nin oğludur. Birâderi vezîr es-Seyyid Abdülğanî Paşa’dır. Onun gönderdiği yüksek meblağdaki parayı harcamayarak Sultân Bâyezîd Mektebi’nin karşısında büyük bir kütüphâne yaptırmıştır. Aldığı ve topladığı kitapları buraya gönderip, kitaplarını ve emlakını buraya vakfetmiştir. Fakat kütüphanenin bulunduğu yerde H.1333 (M. 1914-1915)’de çıkan yangında kitaplar kaldırılmış olup kütüphâne ile bahçeler ve yanındaki fetvâhâne yıktırılmış ve bu yapıdan ufak bir eser bile kalmamıştır.⁸⁷ Müellif Amasya’da ayrıca Hüseyin Ağa Medresesi Kütüphanesi, Sultân Bâyezîd Kütüphanesi’nden de istifade etmiştir.
Edirne’de Sultân Selîm-i Sânî Kütüphanesi, Çorum’da el-Hâc Ahmed Efendi’nin yaptırdığı kütüphanedeki eserlerden Bursa, Hicâz, Suriye ve diğer Osmanlı şehirlerinde bulunan kütüphanelerden⁸⁸ ve şahsî kütüphanelerden istifade etmiştir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya Tarihi'nin 12 cildinin, tarihten edebiyata, biyografiden coğrafyaya pek çok alanda zengin bir kaynak çeşitliliğine sahip olduğu görülmektedir. Ayrıca eserde kitabe, mezar taşı, devlet arşivlerinde kayıtlı belgeler ve defter koleksiyonları gibi birinci elden kaynakların yanında sözlü kaynaklardan da yararlanılmıştır.
Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn pek çok eseri kütüphanelerden temin ederek incelemiştir. Özellikle İstanbul kütüphanelerindeki sanat eserlerinin yazımında ve kütüphaneleri denetlemekle görevli olduğu sırada bu eserleri görme fırsatı bulmuştur.
İstanbul'da Millet Kütüphanesi, Enderûn Kütüphanesi, Sultan Süleyman Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa Kütüphanesi, Nur-ı Osmaniye Kütüphanesi, Esad Efendi Kütüphanesi, Yerebatan Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi Kütüphanesi, Lâleli Kütüphanesi, Ayasofya Kütüphanesi, Fatih Kütüphanesi, Köprülüzâde Fazıl Ahmed Paşa Kütüphanesi, Murad Molla Kütüphanesi, Cârullah Efendi Kütüphanesi, Feyzullah Efendi Kütüphanesi ve Bağdatlı İsmail Paşa'nın kütüphanesinde incelemelerde bulunmuştur.
Amasya'da yararlandığı en önemli kütüphane ise Abdüllatif Efendi Kütüphanesi'dir. Abdüllatif Efendi (Emîr İmam), Amasya'da Sultan Bayezid'in birinci imamı Hâfız Halil Efendi'nin oğludur; Halil Efendi de Abdüllatif Efendi'nin, o da Hâce Mehmed Efendi'nin oğludur. Kardeşi vezir es-Seyyid Abdülgani Paşa'dır. Abdülgani Paşa'nın gönderdiği yüksek meblağdaki parayı harcamayıp Sultan Bayezid Mektebi'nin karşısında büyük bir kütüphane yaptırmıştır. Aldığı ve topladığı kitapları buraya göndermiş, kitaplarını ve mülklerini buraya vakfetmiştir. Ancak kütüphanenin bulunduğu yerde H. 1333'te (M. 1914-1915) çıkan yangında kitaplar kaldırılmış, kütüphane ile bahçeler ve yanındaki fetvahane yıktırılmış ve bu yapıdan küçük bir eser bile kalmamıştır. Yazar Amasya'da ayrıca Hüseyin Ağa Medresesi Kütüphanesi'nden ve Sultan Bayezid Kütüphanesi'nden de yararlanmıştır.
Edirne'de Sultan II. Selim Kütüphanesi'nden, Çorum'da el-Hâc Ahmed Efendi'nin yaptırdığı kütüphanedeki eserlerden, Bursa, Hicaz, Suriye ve diğer Osmanlı şehirlerinde bulunan kütüphanelerden ve şahsî kütüphanelerden yararlanmıştır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- imâm-ı evvel: bir caminin birinci imamı
- meblağ: para tutarı
- vakfetmek: mal ya da kitabı, geliri hayır işine ayrılmak üzere bir vakfa bırakmak
- fetvâhâne: fetva, yani dinî soruların yazılı cevaplarının verildiği yer
- emlâk: mülkler, evler ve araziler
- şahsî kütüphane: bir kişiye ait özel kitaplık
Yazarın Görevi ve Kütüphaneler
Hüsameddin'in bunca kütüphaneye girebilmesi mesleğiyle ilgilidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki biyografisine göre Evkâf-ı Hümâyun Nezâreti'nin tarihçesini kaleme almıştır; kendisi vakıf kayıtlarının tutulduğu Kuyûd-ı Vakfiye İdaresi'nde çalışmış ve bu idareden 1935'te yaş haddinden emekli olmuştur. Metinde geçen kütüphane denetimi görevi, bu çalışmanın bir parçası olarak anlaşılabilir; ancak görevin kesin kapsamı elimizdeki kaynaklarda ayrıntılı verilmemiştir.
Abdüllatif Efendi Kütüphanesi'nin yok oluşu, Hüsameddin'in kendi anlatımına dayanır. Başka bir kaynakta bu kütüphane ya da 1333 yangını hakkında bilgiye rastlanmadı. Kütüphanenin, gençliğinde Abdüllatif Efendi Kütüphanesi'ndeki kitapları incelediğini söyleyen yazar için ayrı bir önem taşıdığı, aynı ansiklopedi maddesinde aktarılan hâl tercümesinden anlaşılmaktadır.
Kaynakça