Amasya’nın üç saat kadar kurb-ı şimâlinde (Argoma-Suluova) nâhiyesinin merkez-i kadîmi olan Hakalalıdır. Türkmen beylerinden Sulî Beyin oğludur. Pederinin vefâtında aşîreti re’isi olarak Simre hükümdarlığında İkinci Sultân Mes’ûd Selçukîye intisâb edib Argoma nahiyesi emîri oldu. 710 sene-i hicrîyesinden sonra vefât etdi. Türkmen ümerâsından bir kimse idi. [4] Mahdûmu Emîr Mübârizeddîn Sevindik Bey, hafîdi Tur Ali Bey, bunun oğulları el-Hâc Mehmed, Mahmûd Beyler pek ma’rûfdur. Evlâdına “Âbâdoğulları” dendi. Bunlardan Kâsım Bey Hakala’da medrese ve Ayşe Hâtun Câmii, Mehmed Beyzâde Mirza Bey mekteb ve Kuşcu köyünde câmi’ yapmışlardır. Hakala köyünü mükemmel bir kasaba haline koyan Âbâdoğullarıdır. Diğer mahdûmu Sulî Bey’dir.
Âbâd öz Türkçe olup ma’mûr, şen, vâfir ma’nâsınadır. Çünkü abâd, ta’biye etmek esirgemek ma’nâsına abamak fiilinden bir sîgâ-yı müte’addiyedir. Ta’biye ve muhafazayı tecâvüz eden nesne demektir ki ma’mûr ve mebzûl olur. Âmir ve mesrûr olur. Abatmak olur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın üç saat kadar kuzeyinde bulunan (Argoma-Suluova) nahiyesinin eski merkezi olan Hakala'lıdır. Türkmen beylerinden Sulî Bey'in oğludur. Babasının ölümünde aşiretinin reisi olarak, Simre hükümdarlığı sırasında İkinci Sultan Mesud'a (Selçuklu) bağlanıp Argoma nahiyesi emiri oldu. 710 [1310-11] yılından sonra öldü. Türkmen emirlerinden biriydi. Oğlu Emir Mübârizeddîn Sevindik Bey, torunu Tur Ali Bey, bunun oğulları el-Hâc Mehmed ve Mahmud Beyler çok tanınmıştır. Soyuna "Âbâdoğulları" dendi. Bunlardan Kâsım Bey Hakala'da bir medrese ile Ayşe Hatun Camii'ni, Mehmed Beyzâde Mirza Bey bir mektep ile Kuşcu köyünde bir cami yaptırmıştır. Hakala köyünü mükemmel bir kasaba hâline getiren Âbâdoğullarıdır. Diğer oğlu Sulî Bey'dir.
Âbâd öz Türkçe olup bayındır, şen, bol anlamınadır. Çünkü abâd, düzene koymak, esirgemek anlamındaki abamak fiilinden geçişli bir kalıptır. Düzene koymayı ve korumayı aşan şey demektir ki bayındır ve bol olur. Bayındır ve sevinçli olur. Abatmak olur.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kurb-ı şimâl: kuzeye yakın yer
- merkez-i kadîm: eski merkez
- intisâb etmek: bağlanmak, hizmetine girmek
- mahdûm: oğul
- hafîd: torun
- ma'rûf: tanınmış, bilinen
- ma'mûr, vâfir: bayındır, bol
Hakala Bugün Neresi
Metinde adı geçen Hakala, bugün Suluova ilçesine bağlı Yolpınar köyüdür. Yolpınar eski Hakala nahiyesinin merkeziydi ve nahiye, Osmanlı döneminde Amasya'nın dört nahiyesinden biri olarak anılır. Suluova'nın eski adı da Arguma'dır. Yerleşim sonradan Alaflı, 1902'de nahiye olarak Suluca, 1946'da Suluova adını almış, 1957'de ilçe olmuştur.
Hüsameddin'in andığı yapılardan Kasım Bey Medresesi köyün doğusunda yüksekçe bir yerde, büyük dershaneli ve geniş hücreli bir taş yapı olarak anlatılır. Amasya medreseleri arasında ilk kırk içinde sayıldığı belirtilir ve bugün bir kısmı ayaktadır. Aynı köyde Hacı Beyzâde Muhyiddin Efendi'ye ait bir medresenin de varlığı bilinir; ondan geriye kalıntı kalmıştır.
Hakala'nın tarihte önemli bir yerleşim olduğu başka olaylardan da anlaşılır. Timur'un Amasya'ya valilik için gönderdiği Kara Devletşah'ın ordusu bu köyün önüne kadar gelmiştir. Köyün batısında, Seyyid Necmeddin Yahya Rufâî'nin yaptırdığı zaviye ile türbesi yer alır.
Başlıktaki Ad Üzerine
Maddenin başlığında kişi "Emîr Sârimeddîn" olarak anılır, metinde ise bu ad geçmez. Metindeki "Âbâd" adının anlamına dair açıklama Hüsameddin'e aittir. Sözcük günümüzde çoğunlukla bayındırlık anlamıyla, yer adlarının sonunda kullanılır; Hüsameddin'in bunu öz Türkçe saymasını başka bir kaynakla doğrulayamadık.
Âbâd Bey'in kendisine dair, Hüsameddin'in verdiği bilgiler dışında bir kayda rastlanmadı. Oğlu Sevindik Bey ve torunu Tur Ali Bey için de ayrı bir kaynak bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 11–11. amasya.bel.tr
Resmî kaynaklar