Nahcuvanlıdır. Nahcuvânî Muhammed bin Ömer mahdûmudur. Küçük yaşında Amasya’ya gelip ibtidâ İbik Baba’ya sonra Şemseddîn Ahmed Baba’ya kırk yıl hizmet ederek Ahmed Baba’nın hâdim ve mürîd-i hâssı oldu. Bundan maârif-i sûfiyyeyi ve âdâb-ı sülûkü öğrendi.
İlim ve irfanı, talâkat-ı lisânı sayesinde Moğol Beylerini kendisine cezb ederek fevkalâde iştihâr etdi. Hankâh-ı Mesûdî şeyhi Baba İlyas Horosânî evlâdından Muhlis Paşazâde “Alâaddîn Ali, Âşık Baba” 721’de Sivas emîri Timurtaş Bey’in yanına gitdikde hankâh-ı mezkûr şeyhi oldu.
Amasya’da büyük bir nüfûz ve şöhret kazandı. Moğol Beylerinin mutâı olduğu halde 726 senesi evâhirinde vefât etdi. Hankâhın bahçesinde medfûndur. Âlim, umûr-ı dîn ve dünyaya vâkıf, Arap ve Acem Edebiyâtına âşinâ, Baba Nahcuvânî demekle meşhûr idi. mahdûmu Vilâyet-i [6] Rûmiyye Defterdârı büyük Şemseddîn Muhammed Şâh’dır.
Günümüz Türkçesiyle
Nahcıvanlıdır. Nahcıvânî Muhammed'in, Ömer'in oğludur. Küçük yaşta Amasya'ya geldi; önce İbik Baba'ya, sonra Şemseddîn Ahmed Baba'ya kırk yıl hizmet ederek Ahmed Baba'nın hizmetçisi ve özel müridi oldu. Ondan tasavvuf bilgilerini ve tarikat yolunda yürümenin adabını öğrendi.
İlmi, irfanı ve konuşma gücü sayesinde Moğol beylerini kendine çekerek çok ün kazandı. Mesûdî Hankâhı'nın şeyhi, Baba İlyas Horasânî'nin soyundan Muhlis Paşazâde "Alâaddîn Ali, Âşık Baba" 721 [1321] yılında Sivas emiri Timurtaş Bey'in yanına gidince, adı geçen hankâhın şeyhi oldu.
Amasya'da büyük bir nüfuz ve şöhret kazandı. Moğol beylerinin itaat ettiği biri olarak 726 [1326] yılının sonlarında vefat etti. Hankâhın bahçesinde gömülüdür. Âlim, din ve dünya işlerini bilen, Arap ve Acem edebiyatına aşina biriydi; "Baba Nahcıvânî" diye ünlüydü. Oğlu, Rum Vilâyeti defterdarı büyük Şemseddîn Muhammed Şâh'tır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hâdim: hizmet eden, hizmetkâr
- mürîd-i hâss: şeyhe en yakın, özel öğrenci
- maârif-i sûfiyye: tasavvuf bilgileri
- âdâb-ı sülûk: tarikat yolunda ilerlemenin kuralları ve davranış biçimi
- talâkat-ı lisân: konuşma gücü, dil beceresi
- cezb: kendine çekme
- iştihâr: ün kazanma
- hankâh: tekke, dervişlerin kaldığı ve yemek verilen yer
- evlâd: soy, çocuklar ve torunlar
- mutâ: sözü dinlenen, itaat edilen
- evâhir: sonları
- Arap ve Acem edebiyâtı: Arap ve Fars edebiyatı
- defterdâr: maliye işlerinin başı
Mesûdî Hankâhı ve Baba İlyas Soyu
Metindeki "Âşık Baba", büyük olasılıkla araştırmalarda Âşık Paşa adıyla bilinen şeyhtir. Âşık Paşa'nın asıl adı Ali'dir; 1272'de Kırşehir'de doğmuştur. Dedesi, XIII. yüzyılda Horasan'dan Anadolu'ya gelip Amasya'ya yerleşen Baba İlyas'tır. Babası Muhlis Paşa, Baba İlyas'ın en küçük oğludur. Âşık Paşa, Anadolu valisi Timurtaş Paşa'nın veziri olmuş, sonra Mısır'a gitmiş ve Amasya'ya dönerken Kırşehir'de hastalanıp 1332'de orada ölmüştür. Hüsameddin'in verdiği "721'de Timurtaş'ın yanına gitti" bilgisi bu seyirle çelişmez. Ancak başvurduğumuz kaynaklarda Âşık Paşa'nın Amasya'daki Mesûdî Hankâhı'nda şeyhlik yaptığına dair bir kayıt yoktur; yalnızca Mısır'dan Amasya'ya dönerken Kırşehir'de öldüğü anlatılır. Bu yüzden hankâh şeyhliği bilgisi Hüsameddin'e aittir ve başka bir kaynakta doğrulanamamıştır.
Baba İlyas, Amasya yakınlarındaki Çat köyüne (bugünkü İlyas köyü) yerleşip zaviye kurmuş bir Vefâî şeyhidir. Çevredeki Türkmenler arasında etkili olmuş, 1240 civarında Selçuklulara karşı çıkan ve kaynaklarda Baba Resul İsyanı diye anılan ayaklanmanın başında bulunmuştur. Ayaklanma bastırılmış, Baba İlyas Amasya'da kuşatılıp yakalanmış, idam edilmiştir. Bu isyan üzerine Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nde bir yüksek lisans tezi hazırlanmıştır.
Hüsameddin ve Babaîlik Tartışması
"Babaî" sözcüğü ilk kez isyanı anlatan çağdaş bir Farsça kaynakta, isyana katılanları belirtmek için geçer. Sonraki yüzyıllarda ise bir tarikatın adı sayılmıştır. Bir ansiklopedi maddesinin yazarı, Amasya Tarihi müellifi Hüsameddin'in de bu görüşü benimseyenlerden olduğunu belirtir ve yalnızca Claude Cahen'in, Baba İlyas'ın böyle bir tarikatı belki hiç kurmamış olabileceğini söylemekle doğruya yaklaştığını yazar. Dolayısıyla bu maddedeki "Baba İlyas Horasânî evlâdı" ifadesi, tarikat yerine soy bağını belirtmek için okunmalıdır.
İbik Baba ve Aybek Baba
Metinde adı geçen İbik Baba için kaynaklarda doğrudan bilgi bulunamadı. Amasya'da XIII. yüzyılın son çeyreğinde yaşamış Aybek Baba adlı bir sûfî üzerine yayımlanan bir makale, bu kişi hakkında Türkiye'de yazılanların büyük ölçüde yanlış olduğunu savunur ve onun İlhanlı yönetimiyle ilişkisinin tartışmalı olduğunu belirtir. Aybek ile İbik adlarının aynı kişiyi gösterip göstermediği belirsizdir ve bu kaynaktan doğrulanamamıştır. Aynı şekilde Şemseddîn Ahmed Baba ile Ahî Ahmed Baba'nın hayatı hakkında ve onun oğlu Şemseddîn Muhammed Şâh'ın Rum Vilâyeti defterdarlığı hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 265–265. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- "Babaîlik", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/babailik
- "Âşık Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/asik-pasa
- Ömer Çaycı, Babaî İsyanı'nda Baba İlyâs-ı Horasânî'nin Amasya'da Yürüttüğü Faaliyetler, yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2018 (özet).
- Mustafa Uyar, "Bir Ortaçağ Anadolu Sûfîsi Hakkında Yeni Bulgular: Aybek Baba Şeyh mi, Emîr mi?", Belleten, 78/283, 2014, s. 879–890 (özet). https://belleten.gov.tr/ozet/213/tur