Tokatlıdır. Mahdûmu Yûsuf Efendi’nin te’lîf eylediği “Ferâiz-i Zekiyye” kitabında yazdığı eş-Şeyh Ali bin şeyh Cüneyd bin Kara Selman bin Nasrullah Tokâdî mahdûmudur. Berâ-yı tahsîl Amasya’ya gelip 850’de vefât eden Amasya fuzalâsından Mevlânâ Hüsâmeddîn Hüseyin Tokâdî’den ve 866’da vefât eden Mevlânâ Cemâleddîn Yûsuf Tokâdî’den ahz-i ulûm edib ders-i âm oldu.
Fazîlet-i ilmiyyesi şâyî’ oldukta üstadı “Yûsuf Çelebi”ye dâmâd olup ulemânın nazarında kadri büyüdü. Ba’dehû Torumtay müderrisi olup tedrîs ve ifâde ederek 878 hudûdunda vefât etdi. Âlim, kâmil, fıkıh ve usûle pek vâkıf idi. Mahdûmları “Yûsuf, Mahmûd” Çelebilerdir. Evlâdına “Ahîzâdeler” dendi. Defterdâr Mahmûd Çelebi mahdûmu “el-Hâc Sinâneddîn Yûsuf Çelebi”den evlâdı türedi.
Günümüz Türkçesiyle
Tokatlıdır. Oğlu Yûsuf Efendi'nin yazdığı "Ferâiz-i Zekiyye" adlı kitapta, Şeyh Ali'nin, Şeyh Cüneyd'in, Kara Selman'ın, Nasrullah Tokâdî'nin oğlu olarak yazılan kimsedir. Öğrenim görmek için Amasya'ya gelip 850 [1446-47] yılında vefat eden Amasya âlimlerinden Mevlânâ Hüsâmeddîn Hüseyin Tokâdî'den ve 866 [1461-62] yılında vefat eden Mevlânâ Cemâleddîn Yûsuf Tokâdî'den ilim alarak herkese açık ders verdi.
İlmî üstünlüğü yayılınca hocası "Yûsuf Çelebi"nin damadı oldu ve âlimler nezdinde itibarı arttı. Sonra Torumtay Medresesi müderrisi olup ders verdi ve öğretti; 878 [1473-74] dolaylarında vefat etti. Âlim, olgun biriydi; fıkıh ve usûlü çok iyi bilirdi. Oğulları "Yûsuf ve Mahmûd" Çelebilerdir. Soyuna "Ahîzâdeler" denildi. Defterdar Mahmûd Çelebi'nin oğlu "el-Hâc Sinâneddîn Yûsuf Çelebi"den de soyu devam etti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- Ferâiz: miras hukuku bilgisi; "Ferâiz-i Zekiyye" bu konuda yazılmış bir kitabın adıdır
- fuzalâ: âlimler, bilginler
- ahz-i ulûm: ilim alma
- ders-i âm: herkese açık ders veren, ders verme yetkisi olan kimse
- şâyî' olmak: duyulmak, yayılmak
- dâmâd: damat
- müderris: medrese hocası
- tedrîs ve ifâde: ders verme ve bilgi aktarma
- usûl: fıkıh usûlü, hükümlerin dayandığı ilkeleri inceleyen ilim
- kâmil: olgun, yetkin
Ahî Cüneyd'in Oğlu: Ahîzâde Yûsuf Efendi
Bu maddedeki kişinin oğlu Yûsuf, kaynaklarda Ahîzâde Yûsuf Efendi adıyla anılan Hanefî fakihidir. Kaynaklara göre Tokatlıdır, Ahî Çelebi diye de tanınır, babasının adı Cüneyd'dir. Bu bilgi Hüsameddin'in verdiği "Tokatlı Cüneyd oğlu Yûsuf" kaydıyla uyuşur. Sultan II. Bayezid dönemi âlimlerindendir. Bursa, Edirne ve İstanbul'da medreselerde müderrislik yapmış, Sahn-ı Semân medreselerinden birine atanmıştır. Ölüm tarihi bazı kaynaklarda 902 [1497], 904 [1499] ve 905 [1500] olarak geçer; Hüsameddin onun hakkında ayrı bir madde yazmıştır ve orada 914'te [1508-09] öldüğünü söyler. Yûsuf Efendi'nin ayrıntılı hayatı bu ciltteki onuncu maddededir.
Torumtay Medresesi
Ahî Cüneyd'in müderrisliği yaptığı yer, adını Seyfeddin Torumtay'dan alır. Torumtay, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad'ın kölelerinden yetişmiş biridir, Amasya valiliği yapmış ve Güdül Mahallesi'nde oturmuştur. Adı "yiğit, gürbüz delikanlı" anlamına gelir. 1576 tarihli Amasya tahrir defterinde Torumtay İmâreti ile Torumtay Medresesi'ne ayrılan vakıf gelirleri kayıtlıdır: Argoma Kazası'nın Alala Köyü gelirleri imâretin, Geldiklanâbâd Kazası'nın Ilıca ve Zara köylerinden bazı paylar da medresenin olarak yazılmıştır. Vakıf gelirlerini o sırada Torumtay soyundan Kaya Paşa oğlu Mehmed Çelebi'nin kullandığı görülür. Torumtay adı, sonraki yüzyıllarda da vakıf kayıtlarında sık sık geçer ve bu kayıtlar caminin, imâretin ve görevlilerin ayrıntılarını verir.
Kaynak Tutarsızlığı
Hüsameddin bu maddede Cemâleddîn Yûsuf Tokâdî'nin ölümünü 866, onuncu maddede ise 865 olarak yazar. Aynı kişi için iki yıl arasındaki bu fark, kitabın kendi içinde bir tutarsızlıktır ve doğrusu belirlenememiştir. Ayrıca onuncu maddede Hüsameddin, Ahîzâde Yûsuf'un yeğeni olan ve Amasya vilâyeti muharriri bulunan "el-Hâc Sinan Çelebi bin Mahmûd Çelebi"nin onun damadı olduğunu yazar. Bu maddede ise Defterdar Mahmûd Çelebi'nin oğlundan "el-Hâc Sinâneddîn Yûsuf Çelebi" diye söz edilir. İki kayıt aynı kişiyi anlatıyor olabilir, ancak adlardaki fark nedeniyle kesin söylenemez.
Ahî Cüneyd Çelebi, hocası ve kayınpederi Cemâleddîn Yûsuf Tokâdî ve Hüsâmeddîn Hüseyin Tokâdî hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 266–266. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar