[7] Bağdatlıdır. Hattât-ı meşhûr Abdullah oğludur. Irak’ta tahsîl-i ulûm ve pederinden hutût-ı mütenevviayı ahzedip seyâhatle Amasya’ya geldi. Bir müddet ta’lîm-i hatt ederek ders-i âm olup Edebiyât-ı Arabiyye ve Fârisiyyede hâssaten aklâm-ı sitte ve umûr-ı hisâbiyyede vukūf-ı kâmili, mahâret-i tâmmesi anlaşıldığından Amasya hükümdârı Hacı Şâdgeldi Paşa’ya çatdı. Hattı da fevkalâde güzeldi.⁹⁵
Müşârün-ileyhin teveccühâtını kazanıp tedrîcen terakkî ederek Müstevfî ya’nî Mâliye Nâzırı oldu. Amasya Emâreti’nin umûr-i mâliyesini ıslâh ederek darbhâne yaptırdı. Emîr-i müşârün-ileyh nâmına para kestirdi.
Fakat 783 de Hacı Şâdgeldi Paşa’nın kazâen fevti üzerine zuhûr eden ba’zı umûr-i müz’iceden dolayı inzivâya mecbûr oldu. Bir müddet sonra Torumtayzâde vezîr “Sirâceddîn Mehmed Çelebi”nin sevk ve tavsiyesiyle müstevfî ve Yıldırım Sultân Bâyezîd Hân’ın Amasya vâliliği esnâsında vilâyet-i rûmiyye defterdârı oldu.
Şâdgeldi Paşazâde Devâtdâr Ahmed Paşa’nın vâliliği zamanında vazîfe-i istîfâya devâm edib 796 senesi evâilinde Gümüşlüzâde Hâce Celâl Çelebi’nin [8] teşebbüsâtıyla ma’zûl ve 800’de Sivas defterdârı oldu. 802 senesi evâhirinde Topal Timur’un Sivas’a hücûmunda kaçıp Amasya’ya geldi. 804 senesinde vefât etdi. Âlim, muhâsip, müdebbir, edebiyâta vâkıf olup Amasya’da fevkalâde iştihâr etmişdi. Mahdûmu el-Hâc Şemseddîn Ahmed Çelebi ve hafîdi el-Hâc Sinan Bey’dir. Şâkird-i hattı Sûfî Yahyâ Çelebi hattât-ı meşhûrdur.
Günümüz Türkçesiyle
Bağdatlıdır. Ünlü hattat Abdullah'ın oğludur. Irak'ta ilim öğrendi, babasından çeşitli yazı çeşitlerini aldı ve seyahat ederek Amasya'ya geldi. Bir süre yazı öğretip herkese açık ders verdi. Arap ve Fars edebiyatında, özellikle altı çeşit yazıda (aklâm-ı sitte) ve hesap işlerinde tam bir bilgisi ve ustalığı anlaşılınca Amasya hükümdarı Hacı Şâdgeldi Paşa'ya yakın oldu. Yazısı da çok güzeldi.
Adı geçen emirin ilgisini kazanıp yavaş yavaş yükseldi ve müstevfî, yani maliye nazırı oldu. Amasya Emirliği'nin mali işlerini düzeltip bir darphane yaptırdı. Adı geçen emir adına para bastırdı.
Ancak 783 [1381] yılında Hacı Şâdgeldi Paşa'nın ölümü üzerine ortaya çıkan bazı sıkıntılı olaylar yüzünden köşesine çekilmek zorunda kaldı. Bir süre sonra, Torumtayzâde vezir "Sirâceddîn Mehmed Çelebi"nin yönlendirmesi ve tavsiyesiyle yeniden müstevfî oldu; Yıldırım Sultan Bâyezîd Han'ın Amasya valiliği sırasında da Rum Vilâyeti defterdarı oldu.
Şâdgeldi Paşa'nın oğlu Devâtdâr Ahmed Paşa'nın valiliği zamanında da görevine devam edip 796 [1393-94] yılı başlarında Gümüşlüzâde Hâce Celâl Çelebi'nin girişimiyle görevden alındı. 800'de [1397-98] Sivas defterdarı oldu. 802 [1399-1400] yılı sonlarında Topal Timur'un Sivas'a saldırısı üzerine kaçıp Amasya'ya geldi. 804 [1401-02] yılında vefat etti. Âlim, hesap işlerini bilen, tedbirli, edebiyata vâkıf biriydi ve Amasya'da büyük ün kazanmıştı. Oğlu el-Hâc Şemseddîn Ahmed Çelebi, torunu el-Hâc Sinan Bey'dir. Yazı öğrencisi Sûfî Yahyâ Çelebi ünlü bir hattattır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hutût-ı mütenevvia: çeşitli yazı çeşitleri
- ders-i âm: herkese açık ders verme
- aklâm-ı sitte: İslâm hat sanatının altı temel yazı çeşidi (sülüs, nesih, muhakkak, reyhânî, tevkî, rık'a)
- umûr-ı hisâbiyye: hesap işleri
- vukūf-ı kâmil, mahâret-i tâmme: tam bilgi, eksiksiz ustalık
- müşârün-ileyh: adı geçen, yukarıda anılan
- teveccühât: ilgi, iltifat
- müstevfî: devletin gelir ve giderlerinin hesabını tutan görevli
- Mâliye Nâzırı: maliye bakanı
- darbhâne: darphane, para basılan yer
- umûr-i müz'ice: rahatsız edici, sıkıntı veren olaylar
- inzivâ: köşesine çekilme
- ma'zûl: görevden alınmış
- devâtdâr: dîvân yazı takımını taşıyan, yazı işlerine bakan üst görevli
- hafîd: torun
- şâkird: öğrenci
Hattat Baba ve Hat Mektebi
Dipnotta, Ahî Hasan'ın babasının Yâkūt el-Müsta'sımî'nin öğrencilerinden, "Ergun Kâmil" diye ünlü Abdullah Bağdâdî olduğu belirtilir. Yâkūt, küçük yaşta esirler arasında Bağdat'a getirilip son Abbâsî halifesi Müsta'sım-Billâh tarafından satın alınmış, 698'de [1299] ölmüş, aklâm-ı sitteyi klasik ölçülerine kavuşturan ve Osmanlı hat okulunun da temelini oluşturan büyük bir hattattır. Ansiklopedi maddesine göre öğrencileri arasında Argūn (Ergun) b. Abdullah el-Kâmilî de vardır. Babası Arap, annesi Türk olduğu için ona Ergun, yani "melez" lakabı verilmiştir. Bu öğrenci aklâm-ı sittede, özellikle muhakkak yazıda uzmanlaşmış, yirmi dokuz mushaf yazmış, Bağdat'ta iki medresenin kitâbesini de yazmıştır. Hüsameddin'in dipnotunda geçen "Ergun Kâmil" bu hattatla örtüşmektedir. Ahî Hasan'ın babasının aynı kişi olduğu, yalnızca Hüsameddin'in kaydıyla ve ad benzerliğiyle anlaşılır; başka bir belgeyle doğrulanamamıştır.
Amasya'da Darphane ve Şâdgeldi Dönemi
Metin, Ahî Hasan'ın Amasya Emirliği'nin mali işlerini düzenleyerek Şâdgeldi Paşa adına para bastırdığını söyler. Şâdgeldi Paşa, 760 [1359] yılından 783 [1381] yılına kadar yirmi yılı aşkın bir süre Amasya'yı yönetmiş, bu dönemde Amasya, Tokat ve Canik bölgelerini kapsayan bağımsız bir emirlik oluşmuştur. Şâdgeldi Paşa'nın 783'teki ölümü, aslında Kadı Burhaneddin'le yapılan savaşta öldürülmesidir; Hüsameddin bunu "kazâen vefat" diye anar. Ölümünün ardından oğlu Ahmed Paşa emir olmuş, hanedanın yönetimi 805 [1402-03] yılında sona ermiştir. Ahî Hasan'ın Ahmed Paşa döneminde de görevde kalması bu süreçle uyumludur. Osmanlı döneminde Amasya'da para basıldığı ise, ansiklopedi maddesinde, Yıldırım Bayezid'in oğulları zamanında Bursa, Edirne, Serez ve Ayasuluk ile birlikte Amasya'da da darp yapıldığı şeklinde geçer. Yani Amasya'da para basım geleneği Şâdgeldi'den sonraki yıllarda da sürmüştür. Yapılan aramalarda Ahî Hasan'ın yaptırdığı darphanenin yeri ya da kalıntıları hakkında güvenilir bir kaynak bulunamadı.
Doğrulanamayan Bilgiler
Torumtayzâde Sirâceddîn Mehmed Çelebi, Gümüşlüzâde Hâce Celâl Çelebi ve hat öğrencisi Sûfî Yahyâ Çelebi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Timur'un Sivas'a saldırısı tarihi de bu çalışmada bağımsız bir kaynakla doğrulanmamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 266–266. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar