AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Âhi İbrâhim Efendi-Yeniçerizâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 25 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalıdır. Yeniçerilerden Hasan Ağa’nın oğludur. İlm ü kitâbet tahsîl ederek iştihâr etdi. Sonra Amasya’da beytül-mâl kâtibi, cizye tahsîldârı olup ibrâz-ı istikâmet eylediğinden Amasya beytül-mâl-i âmme ve hâssa emîni, ba’dehû dîvân kâtibi olduğu halde 1026 hudûdunda vefât etdi. [48] Kâtib, şâir, natûk bir zât idi. Kelâmî, Âzerî, Turâbî gibi şu’arâ ve fuzalâ ile müsâhabât ve müşâ’arâtı vardır. Hattât olup hatt-ı nesihde mâhirdi. Riyâzî Efendi Tezkiresi’nde 1008’de vefâtı kaydedilen Kapıcızâde Âhî Ahmed Efendi ve bin hudûdunda vefât eden Edirneli Âhî Çelebi de şu’arâdandır. Eşbâh ü Nezâ’ir-i Edebiyye’de Âhî’ye nisbet edilen hayli eş’âre tesâdüf edilse de hangisine âid olduğu kestirilemediğinden nakledemedim.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Yeniçerilerden Hasan Ağa'nın oğludur. İlim ve yazıcılık öğrenerek tanındı. Sonra Amasya'da beytülmal kâtibi ve cizye tahsildarı olup dürüstlük gösterdiğinden Amasya'nın genel ve özel beytülmal emini, daha sonra divan kâtibi olduğu hâlde 1026 dolaylarında [1617] öldü. Kâtip, şair, düzgün konuşan biriydi. Kelâmî, Âzerî, Turâbî gibi şair ve bilginlerle sohbetleri ve şiir karşılaşmaları vardır. Hattattı; nesih yazıda usta idi. Riyâzî Efendi'nin Tezkiresi'nde 1008'de [1599-1600] öldüğü kaydedilen Kapıcızâde Âhî Ahmed Efendi ile bin [1000] dolaylarında [1591-92] ölen Edirneli Âhî Çelebi de şairlerdendir. "Eşbâh ü Nezâ'ir-i Edebiyye" adlı eserde Âhî'ye bağlanan hayli şiire rastlansa da hangisinin kime ait olduğu kestirilemediğinden aktaramadım.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • beytülmal: devlet hazinesi; sahibi olmayan mal ve miras gelirlerinin toplandığı kurum
  • cizye: gayrimüslim tebaadan alınan vergi
  • emîn: bir mal ya da gelir kaleminin başındaki sorumlu görevli
  • beytülmal-i âmme ve hâssa: genel ve özel (hazineye ait) mallar
  • divan kâtibi: kadı mahkemesi ve idare divanının yazıcısı
  • natûk: konuşkan, hitabeti güçlü
  • müsâhaba: sohbet, müşâ'ara: şairlerin birbirine şiirle karşılık vermesi
  • hatt-ı nesih: Kur'an ve kitap yazımında kullanılan okunaklı yazı türü
  • şu'arâ ve fuzalâ: şairler ve âlimler

Aynı Mahlaslı Şairler

Yeniçerizâde İbrahim Efendi, Âhî mahlasını kullanan çok sayıda şairden biridir ve Hüsameddin de bu karışıklığı kendisi belirtir. Eşbâh ü Nezâir-i Edebiyye'de Âhî'ye bağlanan şiirlerin hangisinin kime ait olduğu belli olmadığı için maddede şiir örneği yoktur. Hüsameddin aynı maddede Kapıcızâde Âhî Ahmed Efendi'yi ve Edirneli Âhî Çelebi'yi de anarak karışıklığın boyutunu göstermiştir.

Anılan çağdaşlardan Âzerî, büyük ihtimalle kadılık ve şairliği birlikte yürüten, Ebüssuûd Efendi'den mülâzım olan ve 993'te [1585] ölen İbrâhim Çelebi'dir; kaynaklarda Âzerî mahlasıyla ya da Muallimzâde adıyla geçer. Hüsameddin'in "Âzerî" ile aynı kişiyi kastedip kastetmediği metinden kesin anlaşılmıyor. Kelâmî ve Turâbî hakkında bu araştırmada ayrıntı bulunamadı.

Görevleri sıralandığında İbrahim Efendi'nin yükselişi, taşra yazıcılığının bir örneğini verir: beytülmal kâtibi, cizye tahsildarı, beytülmal emini, divan kâtibi. Bu dizi, mali işlerde güven kazanan bir yazıcının nasıl şehrin önde gelen görevlilerinden biri olabildiğini gösterir. Ölüm tarihi olan 1026 yılı "hudûdunda" yani dolaylarında diye verilmiştir; kesin bir tarih değildir.

Başka kaynaklarda Yeniçerizâde İbrahim Efendi'nin hayatına dair ayrıntılı bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 25–25. amasya.bel.tr
  • "Amasya Tarihindeki Şairler ve Merzifonlu İbrahim Cûdî Efendi'nin Bilinmeyen Bir Şiiri", Academia. https://www.academia.edu/63466698/

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler