AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Amâs Hân

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 24 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya şehrinin bânîsi ve Amasitlerin hükümdârı olan zâtın adıdır. “Amâs” Türk dilinde yavuz arslan ma’nâsınadır. Amasya ırmağı nehr-i Amâs demekle meşhûr idi. Bunlar Türklerden olup Âmâzitler de denmişdir. Miladdan beş yüz yıldan önce zamana âiddir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya şehrinin kurucusu ve Amasitlerin hükümdarı olan zatın adıdır. "Amâs", Türk dilinde "yavuz arslan" anlamındadır. Amasya ırmağı "Nehr-i Amâs" diye tanınırdı. Bunlar Türklerdendir ve "Âmâzitler" de denmiştir. Milattan önce beş yüz yıldan önceki zamana aittir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • bânî: kurucu, yaptıran
  • ma'nâsına: anlamındadır

Amasya Adının Bilinen Kökeni

Antik coğrafyacı Strabon'a göre şehri Amazon kraliçesi Amasis kurmuş ve ona "Amaseia" adını vermiştir. Anlam "Amasis'in şehri"dir. Strabon kendisi de Amasya doğumludur (yaklaşık MÖ 64-MS 24). Antik dönem sikkelerinde şehrin adı Amaseia, Amassia ve Amasia gibi biçimlerde yazılır; Türkçede bu ad Amasya olmuştur. Adı Ana Tanrıça "Mâ"nın şehri olarak açıklayan bir görüş de vardır; bir sikke yazıtına dayanarak şehrin kurucusu olarak Hermes'i gösteren eski bir kayıt da bilinir. Bunlar kesin değil, rivayet ve yorum düzeyindedir.

Hüsameddin'in Açıklaması

Hüsameddin ise adı Türkçe bir kelimeye bağlar ("yavuz arslan") ve kurucuyu "Amâs Han" diye bir Türk hükümdarı sayar. Bu yorum, yukarıdaki antik kaynaklarla uyuşmaz; Amazon kraliçesi Amasis geleneği, Türkçe kökenli bir açıklamayla çelişir. Hüsameddin'in "Amasitler" ve "Âmâzitler" adlarını Türklerle ilişkilendirmesi, antik kaynaklarda desteklenen bir bilgi değildir; bu bölümün kendi yorumu olduğu söylenebilir. Şehrin bilinen en eski adlarından biri Hitit kaynaklarında "Hakmiş" biçiminde geçer; çevredeki Suluova höyükleri yerleşimin MÖ 5500-3500 yıllarına uzandığını gösterir.

Yeşilırmak'ın eski adı İris'tir. Hüsameddin'in "Nehr-i Amâs" olarak andığı ad ise antik adlandırmalar arasında yer almaz; hangi dönemden geldiği başka kaynaklarda doğrulanamadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 24–24. amasya.bel.tr

Diğer kaynaklar

6. Cilt içindekiler