Amasyalıdır. Amasya vâlisi Şehzâde Sultân Mustafa’nın mu’allimi iken Amasya’da vefât eden sâdât-ı Hüseynîyeden Kal’acıklı Mevlânâ Seyrek Muhyiddîn Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. Pederi Amasya’da Mehmed Paşa Müderrisi iken 932 senesinde doğdu. Amasya’da mukaddemât-ı ulûmı Hakalalı es-Seyyid Muhyiddîn Mehmed Çelebi [46] den okudu. Seyrekzâdelikle meşhûr oldu.
951’de İstanbul’a gidip Zeyrek Câmii ittisâlinde kâin hücrelerde ikâmetle Çelebi İbrâhim, Arab Şemseddîn Ahmed, Celâlzâde Sâlih, Taşköprülüzâde İsâmeddîn Ahmed Efendilerden ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm ve 963’de Bursa’da Veliyüddînzâde ve 970’de Kapluca Medreselerine müderris oldu.
974’de âzim-i Hicâz olup Nev’izâde Atâyî Efendi “Zeyl-i Şakâyık”da zabtına göre 975 senesi muharreminde Mekke-i Mükerreme’de vefât etdi. Cebel-i Mu’allâ kabristânında medfûndur. Kâfzâde Feyzî Mustafa Efendi tezkiresinde 977’de vefâtı kaydedilmiş, târîh-i irtihâli hakkında “Dükendi ömr-i Ânî merdüm içinde fenâ buldı” mısra’ı yazılmıştır ki Nev’izâde’nin zabtını te’yîd etmekdedir. Mahdûmu kudâtdan es-Seyyid Mehmed Efendi’dir.
Merhûm âlim, fâzıl, zekî, şâir bir zât olup ibtidâ Ânî mahlasıyla iştihâr etmişdi. Sonra Zeyrek Câmii civârında ikâmeti hasebiyle Zeyrekî mahlasını kabûl etmişdir. Amasya’da tevellüd ve üstâdı kendi kalemiyle kaydeylediği kitabda görüldü. Birâderi Emrullah Efendi gibi âteşî zebân olduğu[47] mervîdir. Kâfzâde tezkiresinde şu beytleri yazılıdır:
Gözlerim ey lâle-ruh hicründe kânlar dökdiler
Meclis-i derd ü belâya erguvânlar dökdüler
Bu da onundur,
Miyânından haber sorarsun iklîm-i melâhatde
Ötesi kûh-i billûre aşar bir ince beldir bu
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya valisi Şehzade Sultan Mustafa'nın hocasıyken Amasya'da ölen, Hüseynî seyyidlerden Kalacıklı Mevlânâ Seyrek Muhyiddin Mehmed Efendi'nin oğludur. Babası Amasya'da Mehmed Paşa Medresesi müderrisiyken 932 [1525-26] yılında doğdu. Amasya'da temel ilimleri Hakalalı es-Seyyid Muhyiddin Mehmed Çelebi'den okudu. Seyrekzâde adıyla tanındı.
951'de [1544-45] İstanbul'a gidip Zeyrek Camii'nin bitişiğindeki medrese odalarında kalarak Çelebi İbrahim, Arab Şemseddin Ahmed, Celâlzâde Sâlih ve Taşköprülüzâde İsâmeddin Ahmed Efendilerden öğrenimini tamamladı; herkese açık ders verme yetkisini aldı. 963'te [1555-56] Bursa'da Veliyüddînzâde Medresesi'ne, 970'te [1562-63] Kaplıca Medresesi'ne müderris oldu.
974'te [1566-67] Hicaz'a yola çıktı. Nev'îzâde Atâyî Efendi'nin "Şakâyık Zeyli"ndeki kayda göre 975 yılının muharrem ayında [1567] Mekke'de öldü; Cebel-i Mu'allâ Kabristanı'nda gömülüdür. Kâfzâde Feyzî Mustafa Efendi'nin şair tezkiresinde ölümü 977 [1569-70] olarak kaydedilmiş, ölüm tarihi için "Ânî'nin ömrü tükendi, insanlar arasında yok oldu" anlamındaki mısra yazılmıştır; bu mısra Nev'îzâde'nin kaydını destekler. Oğlu kadılardan es-Seyyid Mehmed Efendi'dir.
Merhum, âlim, bilgili, zeki, şair biridir. Önce Ânî mahlasıyla tanındı. Sonra Zeyrek Camii çevresinde oturduğu için Zeyrekî mahlasını aldı. Amasya'da doğduğu ve hocasının adı, kendi kalemiyle yazdığı bir kitapta görüldü. Kardeşi Emrullah Efendi gibi dilinin ateş gibi (sivri) olduğu rivayet edilir. Kâfzâde'nin tezkiresinde şu beyitleri yazılıdır:
Gözlerim ey lâle-ruh hicründe kânlar dökdiler
Meclis-i derd ü belâya erguvânlar dökdüler
Ey lale yüzlü, gözlerim senin ayrılığında kanlar döktü; dert ve belâ meclisine erguvanlar saçtı.
Şu da onundur:
Miyânından haber sorarsun iklîm-i melâhatde
Ötesi kûh-i billûre aşar bir ince beldir bu
Güzellik ülkesinde belini soruyorsun; ötesi billûr dağını aşan ince bir beldir bu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mu'allim: şehzadenin hocası, öğretmeni
- sâdât-ı Hüseynîye: Hz. Hüseyin soyundan gelen seyyidler
- mahdûm: oğul
- mukaddemât-ı ulûm: ilimlere giriş sayılan temel dersler
- ders-i âm: herkese açık ders verme, müderrislik yetkisi
- kudât: kadılar
- mahlas: şairin şiirlerinde kullandığı takma ad
- âteşî zebân: dili keskin, ateşli konuşan
- erguvân: mor kırmızı renkli, Yahuda ağacı çiçeği; şiirde kırmızılık ve gözyaşı kanı için kullanılır
İki Şair Karıştırılmış Olabilir
Hüsameddin'in verdiği bilgi, Türk edebiyatı sözlüklerindeki Zeyrekî/Ânî maddesiyle önemli noktalarda ayrılır. Sözlükte aynı mahlaslarla anılan şairin adı Mehmed'dir, Bursalıdır; babası Zeyrek-zâde Paşa Çelebi'dir ve dedesi Mehmed Zeyrek Efendi'dir. Bursa'daki Emîr Seyyid ve Balıkesrî medreselerinde müderrislik yapmış, sonra kadı olmuş, Kütahya kadılığından azledilince Bursa'ya çekilmiş ve 977'de [1569-70] orada ölmüştür; mezarı Yıldırım Camii haziresindedir. Kaynaklar kendisini vasat bir şair, bilgili bir âlim olarak anar. Mahlas sırası da farklıdır: sözlüğe göre önce Zeyrekî, sonra Ânî kullanmıştır; Hüsameddin ise önce Ânî, sonra Zeyrekî der.
Dikkat çeken nokta, ölüm tarihi mısraının her iki anlatıda da bulunmasıdır: "Dükendi ömr-i Ânî ... fenâ buldı". Sözlük, bu mısrayı Bursa'da ölen Zeyrekî'nin ölüm tarihi olarak verir ve tarihi 977 yapar. Hüsameddin'in Mekke'de 975'te öldüğünü söylediği Amasyalı Seyrekzâde ile bu Bursalı şair aynı kişi olabilir de, birbirine karışmış iki ayrı kişi de olabilir. Elimizdeki kaynaklarla bu ayrım kesinleştirilemedi. Hüsameddin'in Atâyî ve Kâfzâde'yi birlikte anması, kayıtların kendi içinde 975 ile 977 arasında bir ayrılık bulunduğunu da gösterir.
Zeyrek Medresesi
Beyitte ve metinde anılan Zeyrek Camii, fetihten sonra Pantokrator Manastırı'nın medreseye çevrilmesiyle doğmuş, İstanbul'un ilk Osmanlı öğretim kurumlarından biri sayılmıştır. Cami adını, burada hocalık eden ve "Zeyrek" mahlasını taşıyan Molla Mehmed Efendi'den alır. Hüsameddin'in "Zeyrek'te ikâmeti sebebiyle Zeyrekî mahlasını aldı" açıklaması bu çevreyle uyuşur, ancak sözlükteki bilgi mahlası dededen gelen bir ad olarak görür.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 24–25. amasya.bel.tr
Diğer kaynaklar