Bayburtludur. Bayburt’un Hınzeverek kâryesinden Mehmed bin Ahmed oğludur. Genç bir katırcı iken Amasyalı Hâce Ahmed Paşa’nın dâ’iresine girip Amasya’da tevattun etdi. Mu’ahharan sipâhi, ba’dehû Ahmed Paşa’nın kethüdâsı olarak birkaç defa Amasya mütesellimi ve kethüdâyeri oldu.
Ba’dehû Ahmed Paşa’dan ayrılıp “Boynu Yaralı” demekle meşhûr Canikli Mehmed Paşa’ya kapulandı. Paşanın itimâdını kazanıp sadâretinde kethüdâsı oldu. Efendisi aleyhinde Köprülü Mehmed Paşa’ya tezvirâtda bulunduğundan Köprülü Paşa’nın sadâretinde Kapıcılar kethüdâsı oldu.
1069 senesi cumadelâhiresinde Amasya Mütessellimi olarak gelip Köprülü Paşa’nın aleyhinde bulunan Abazalılara ve kendi rakiplerine sell-i seyf ederek “Kasab” unvanını aldı. Aleyhinde yağan şikâyetlere mebni sene-i mezbûre recebi [536] gâyesinde ma’zûlen İstanbul’a gidip yine sadâret kapıcılar kethüdâsı oldu.
Köprülü Mehmed Paşa’nın 1072 rebîülevvelinde vefâtına binâen tekâ’üd edib 1073 senesi zilhiccesinde vefât etdi. Zulüm ve tezvîre mâ’il bir adam idi. Köprülü Mehmed Paşa’nın 1072 saferinde tanzim etdirdiği vakfiyesi zeylinde şâhid görüldü.
Silahdâr Mehmed Efendi, târîhinde oğlu sadr-ı esbak Kara İbrâhim Paşa’nın terceme-i hali’ni yazarken bunun hakkında diyor ki: “Bayburt kazâsında Hınzeverek nâm karyeden zuhûr eden Katırcı Ahmed nâm bir bâtıl-ı kızân Türk idi.”
Oğulları Kara Veli Ağa, Kara İbrâhim Paşadır. Kara Veli Oğulları Yeğen Osmân Paşa ile Yeğen Hasan, Yeğen Hüseyin, Yeğen Mehmed Ağalardır. Kara İbrâhim Paşazâde Ahmed Paşa, Süleyman Bey’dir. Yeğen Mehmed Ağazâde Veli Paşadır. Bunlara Amasya’da “Bayburtlu oğulları” denirdi.
Günümüz Türkçesiyle
Bayburtludur. Bayburt'un Hınzeverek köyünden Mehmed oğlu Ahmed'dir. Genç bir katırcı iken Amasyalı Hâce Ahmed Paşa'nın çevresine girip Amasya'ya yerleşti. Sonradan sipahi, ardından Ahmed Paşa'nın kethüdası olarak birkaç defa Amasya mütesellimi ve kethüdâyeri oldu.
Daha sonra Ahmed Paşa'dan ayrılıp "Boynu Yaralı" diye ünlü Canikli Mehmed Paşa'nın hizmetine girdi. Paşanın güvenini kazanıp onun sadrazamlığında kethüdası oldu. Efendisi aleyhinde Köprülü Mehmed Paşa'ya fesat çıkardığından, Köprülü Paşa'nın sadrazamlığında Kapıcılar kethüdası oldu.
1069 yılı cemâziyelâhiresinde Amasya mütesellimi olarak gelip Köprülü Paşa'nın aleyhinde bulunan Abazalılara ve kendi rakiplerine kılıç çekerek "Kassâb" (kasap) unvanını aldı. Hakkında yağan şikâyetler yüzünden aynı yılın receb ayı sonunda görevden alınıp İstanbul'a gitti ve yine sadaret Kapıcılar kethüdası oldu.
Köprülü Mehmed Paşa'nın 1072 yılı rebîülevvelinde vefatı üzerine emekli olup 1073 yılı zilhiccesinde vefat etti. Zulme ve fesada meyilli bir adamdı. Köprülü Mehmed Paşa'nın 1072 yılı saferinde düzenlettiği vakfiyenin zeylinde (eki) şahit olarak görüldü.
Silahdar Mehmed Efendi, tarihinde oğlu eski sadrazam Kara İbrahim Paşa'nın hal tercümesini yazarken bunun hakkında şöyle der: "Bayburt kazasında Hınzeverek adlı köyden çıkan Katırcı Ahmed adında, değersiz (özgün ifade: bâtıl-ı kızân) bir Türk idi."
Oğulları Kara Veli Ağa ve Kara İbrahim Paşa'dır. Kara Veli'nin oğulları Yeğen Osman Paşa ile Yeğen Hasan, Yeğen Hüseyin, Yeğen Mehmed Ağalardır. Kara İbrahim Paşa'nın oğulları Ahmed Paşa ve Süleyman Bey'dir. Yeğen Mehmed Ağa'nın oğlu Veli Paşa'dır. Bunlara Amasya'da "Bayburtlu oğulları" denirdi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mütesellim: bir kentte valinin yerine yönetimi yürüten vekil
- kethüdâyeri: yeniçeri ocağında kethüdanın yardımcısı; burada Amasya'daki askerî görev
- dâire: bir devlet adamının çevresi, maiyeti
- tevattun: yerleşmek
- kapulanmak: bir paşanın kapısına, hizmetine girmek
- tezvirât: fesat, yalan haber karıştırma
- sell-i seyf: kılıç çekme, kılıçtan geçirme
- mebni: dolayı, yüzünden
- tekâ'üd: emekliye ayrılma
- zeyl: ek, ilâve
- terceme-i hâl: biyografi
Kara İbrahim Paşa'nın Kökeni
Katırcı Ahmed'in oğlu Kara İbrahim Paşa, Osmanlı sadrazamları arasında yer alır. Ansiklopedilere göre 1030 (1620-21) yılında Bayburt'a bağlı Kelkit kazasının Handevrek (Hınzeverek) köyünde, Katırcı Ahmed adında bir köylünün oğlu olarak doğmuştur. Hüsameddin'in "Hınzeverek" dediği köy bu kaynaklarda Handevrek adıyla da anılır; iki anlatı babanın adı ve doğum yeri bakımından örtüşür.
Aynı kaynağa göre İbrahim, gençliğinde Abaza Hasan'ın maiyetinde levent askeri olarak bulunmuş, sonra Firârî Mustafa Paşa'nın, ardından Merzifonlu Kara Mustafa Ağa'nın hizmetinde kethüdâlığa yükselmiştir. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın yerine sadrazam olmuş, görevden alındıktan sonra Rodos'a sürülmüş ve 1098'de (1687) ölmüştür. Hüsameddin Kara İbrahim'in yaşam öyküsüne girmez; yalnızca babasının Amasya'daki izini anlatır.
Boynuyaralı Mehmed Paşa ve Köprülü Dönemi
Metindeki "Boynu Yaralı" Canikli Mehmed Paşa, Boynueğri Mehmed Paşa'dır. Canik'te doğduğu, seferlerde zehirli bir okla boynundan yaralandığı için bu lakabı aldığı ve 1656'da sadrazam olduğu bilinir. 14 Eylül 1656'da görevden alınmış, yerine Köprülü Mehmed Paşa gelmiştir. Hüsameddin'in, Ahmed Ağa'nın Boynuyaralı'nın sadrazamlığında kethüda olduğunu, sonra Köprülü'ye geçtiğini söylemesi bu sıralamaya uyar.
Köprülü Mehmed Paşa'nın kendisi de Amasya'ya bağlı Köprü (Vezirköprü) kasabasında bir süre yaşamış, adını oradan almıştır. Hüsameddin'in anlattığı 1069 yılındaki mütesellimlik, Köprülü'nün sadrazamlığı sırasında Abaza Hasan Paşa'nın Anadolu'da çıkardığı karışıklıklar dönemine denk gelir. Murtaza Paşa komutasındaki hükûmet kuvvetleri Abaza'ya Ilgın'da 15 Rebîülevvel 1069'da (11 Aralık 1658) yenilmiştir. Metindeki "Abazalılar" ile Abaza Hasan'ın taraftarlarının kastedildiği düşünülebilir; ancak bu bağlantıyı doğrudan kuran bir kaynak bulunamadı. Köprülü Mehmed Paşa 7 Rebîülevvel 1072'de (31 Ekim 1661) Edirne'de vefat etmiştir; Hüsameddin'in "1072 rebîülevvelinde vefat" kaydı bununla uyuşur.
Dikkat Çeken Noktalar
"Kassâb" lakabı Hüsameddin'e göre mütesellim olarak muhaliflere karşı kullandığı şiddetten doğmuştur. Katırcı Ahmed'in soyunun Amasya'da "Bayburtlu oğulları" diye anılması, ailenin kendi memleketi olan Bayburt'un adını Amasya'ya taşıdığını gösterir. Alıntıdaki "bâtıl-ı kızân" ibaresinin okunuşu ve anlamı kesin değildir; bu yüzden çeviride özgün hâliyle verilmiştir. Hâce Ahmed Paşa ve ailenin Amasya'daki sonraki durumu için başka kaynakta bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 168–168. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar