Amasyalıdır. Abdullah oğlu olup tahsîl-i ulûm ederek ders-i âm oldu. İlm-i nücûma gâyet meraklı olduğundan “Müneccim” ünvânını aldı. 1049 şa’bânının onaltısında Sultân Bâyezîd Câmii muvakkiti olup Hâce Ahmed Paşa’nın yaptırdığı muvakkit-hânede oturdu.
Orada usturlab isti’mâlini ve irtifa ahzini taliplere ta’lim eder, her yıl bir takvim yazar, zenginlere hediye ile onlardan câ’izeler alırdı. Herkesin yıldızına bakar halk için bâdi’-i tesliyet olurdu. [533]
Odası ve muvakkıt-hânesi mecma’-ı yârân idi. Cum’a günlerinde ulemâ ve şu’arâ burada ictima ederek musâhabât-ı ilmiyye ve edebiyye olurdu. Bir taraftan da tedrîs-i ulûm ederek neşr-i maârife himmet ederdi. Seksenlik bir pîr olduğu halde 1070 senesi cumâdelûlâsının yirmi sekizinci günü vefât etdi.
Âlim, fünûn-ı garîbeye âşinâ, ilm-î nücumda mâhir, edebiyat-ı Arabîyye ve Fârisiyye’ye vâkıf, şâir, edîb, letâ’ife mâ’il bir zât idi. “Abdî Efendi Tezkîresi”nde tercemesi ve cihât-ı vakfiye defterinde târîhi bu sûretle mezkûrdur. Mahdûmu Mehmed Mâhir Efendi yerine muvakkit olup 1076 şa’bânında vefâtıyla Kadızâde Abdurrahman Efendi muvakkit oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Abdullah'ın oğludur; ilim öğrenip halka açık ders verdi. Yıldız ilmine çok meraklı olduğundan "Müneccim" unvanını aldı. 1049 yılı şabanının on altısında Sultan Bâyezîd Camii muvakkiti oldu ve Hâce Ahmed Paşa'nın yaptırdığı muvakkithanede oturdu.
Orada usturlap kullanmayı ve yıldızların yüksekliğini ölçmeyi isteklilere öğretir, her yıl bir takvim yazar, zenginlere hediye verip onlardan ödüller alırdı. Herkesin yıldızına bakar, halk için bir teselli kaynağı olurdu.
Odası ve muvakkithanesi dostların toplanma yeriydi. Cuma günleri âlimler ve şairler burada bir araya gelir, ilmî ve edebî sohbetler yapılırdı. Bir yandan da ders verip bilginin yayılmasına gayret ederdi. Seksenlik bir ihtiyar iken 1070 yılı cemâziyelevvelinin yirmi sekizinci günü vefat etti.
Âlim; alışılmışın dışındaki bilimlere aşina, yıldız ilminde usta, Arap ve Fars edebiyatını bilen, şair, edip, nükte ve latife seven bir zattı. "Abdî Efendi Tezkiresi"nde biyografisi, vakıf kayıtları defterinde ise ölüm tarihi bu şekilde geçer. Oğlu Mehmed Mâhir Efendi yerine muvakkit oldu; o 1076 yılı şabanında ölünce Kadızâde Abdurrahman Efendi muvakkit oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ders-i âm: halka açık ders veren müderris unvanı
- ilm-i nücûm: yıldız ilmi, astronomi ve astroloji
- müneccim: yıldız bilimiyle uğraşan kişi
- muvakkit: namaz vakitlerini ve zamanı belirleyen görevli
- muvakkit-hâne: muvakkitin çalıştığı yapı veya oda
- usturlab: gök cisimlerinin yüksekliğini ve zamanı ölçmeye yarayan alet
- irtifa ahzi: yükseklik ölçme
- câ'ize: ödül, bağış
- bâdi'-i tesliyet: teselli sebebi
- mecma'-ı yârân: dostların toplandığı yer
- musâhabe: sohbet
- fünûn-ı garîbe: alışılmışın dışında, ilginç bilimler
- letâ'ife: nükte, latife
- tercüme: biyografi, hâl tercümesi
- cihât-ı vakfiye defteri: vakıf gelir ve görev kayıtlarının defteri
Muvakkit ve Muvakkithane
Muvakkithane, cami ve mescitlerin bahçesinde bir ya da iki odadan oluşan küçük yapıdır. Muvakkitin temel görevi namaz vakitlerini belirleyip ilgililere bildirmektir. Salim Aydüz'ün Osmanlı astronomi kurumları üzerine incelemesinde, Süleymaniye Camii'nin 1555 tarihli vakfiyesi örnek verilir: Buna göre orada görev yapacak muvakkitin vakit ilmi olan ilm-i mîkatı, namaz vakitlerini, gece ve gündüzü, yedi gezegenin doğuş ve batışını, burçların konumunu, güneşin doğuş, öğle ve batış derecelerini, ayın artış ve eksilişini ve ilm-i nücûmla ilgili öteki konuları bilmesi gerekir; ezan vakitlerini müezzinlere bildirir, maaşı günde on akçedir. İstanbul'daki muvakkithaneler müneccimbaşıya bağlıydı, atanacakların sınavını da müneccimbaşılar yapardı. Muvakkithaneler, rasathanelerin dışında gökbilimi çalışmalarının fiilen yapılabildiği yegâne kurumlardı. Müneccimbaşılar yıllık takvimleri hazırlardı; Koca Müneccim Ahmed Efendi'nin her yıl bir takvim yazması bu geleneğin taşrada da sürdüğünü gösterir.
Aydüz'ün anlattığı örnekler İstanbul'a aittir. Amasya gibi taşra şehirlerinde muvakkitlerin kimin tarafından atandığı ve nasıl yetiştiği, Hüsameddin'in "cihât-ı vakfiye defteri"nde geçen kayıt dışında bu madde için doğrulanamadı. Ahmed Efendi'nin 1049'da "Sultan Bâyezîd Camii muvakkiti" olduğunu belirten bu vakıf kaydı, görevin Amasya'da da vakfa bağlı, düzenli bir kadro olduğunu gösterir.
Muvakkithane Bugün
Amasya II. Bayezid Külliyesi'nin kuzeybatısında, medresenin kuzeyinde bir muvakkithane bugün de ayaktadır. Füsun Aytekin'in aktardığına göre bu yapı, giriş kapısındaki kitabeye göre 1256'da (1840) Kaptancızâde Hacı Hüseyin Zeki Efendi tarafından yaptırılmıştır. Yani Koca Müneccim'in çalıştığı muvakkithane bugünkü bina değildir; o, Hüsameddin'in 535 numaralı maddede yazdığına göre Hoca Ahmed Paşa'nın yaptırdığı, 1233'te (1817-18) yanan odalar arasındaydı. Bugünkü yapının duvarlarında zengin kalem işi nakışlar, manzaralar, ağaçlar ve yakınındaki Bayezid Camii'nin bir resmi görülür; yapı Batılılaşma dönemi duvar resimleri bakımından değerlidir. Amasya Muvakkithanesi, İstanbul dışındaki bir muvakkithane olarak Günsel Renda'nın bir makalesinin de konusudur.
Başka Kaynaklarda
Koca Müneccim Ahmed Necmi Efendi, "Abdî Efendi Tezkiresi" ve oğlu Mehmed Mâhir Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Ölümünde "seksenlik" olduğunun söylenmesi, doğumunu yaklaşık 1580 dolaylarına koyar; bu bir çıkarımdır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 167–167. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 166-167 (Ahmed Paşa-Hoca Paşa maddesi).
Kitaplar
- Salim Aydüz, "Osmanlı Astronomi Müesseseleri", TALİD, 2/4, 2004.
Diğer kaynaklar
- Füsun Aytekin, "Amasya II. Bayezid Külliyesi Muvakkithanesinin Duvar Resimlerinin Tarih ve Usta Sorunsalı ile Son Restorasyonu Üzerine Bir Değerlendirme".